ଅନାଦି, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚତମ ପ୍ରୟାସ କରି, କଳ୍ପନାର ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର। ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏହି କଳ୍ପନାର ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଗାଁଥିତ, ଏହି ସୂତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ତରଙ୍ଗ କେଉଁଠି ଯାଉଛି, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ର, ସେ ସବୁ କେବଳ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହିଁ କଳ୍ପନାରୁ ଆସିଛି, ସେଠାରେ କ’ଣ ସତ୍ୟ ରହିଛି ବୋଲି କୁହିପାରିବା? ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ତଥାପି ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ, ହେ ସତ୍ୟଜ୍ଞ, କେବେ କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମନୋବିକଳ୍ପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର; କାରଣ, ଯେତେବେଳେ ମନୋବିକଳ୍ପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଚେତନା ନିଜର ପବିତ୍ର ସ୍ୱଭାବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥାଏ, ଯାହା ବସ୍ତୁ ରହିତ। ଅସତ୍ୟର ରୂପ ଧରି, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର, ସେଇ ଏହି ଦୁଃଖମୟ, ଅନର୍ଥକ ଓ ନିଜ ପରି ଜଗତ୍ରୂପେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି। ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ବସ୍ତୁକୁ କିଏ ଚାହିଁବ? ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଚାହନ୍ତି, ତାହାର ବିପରୀତକୁ ନୁହେଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଧାରଣାର ଜାଲକୁ ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କର, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସାରିତ ଆନନ୍ଦର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝ, ଯେଉଁଠି ମନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ଏହିଠିରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା: “ପିତା, ଏହି ମନୋବିକଳ୍ପ କ’ଣ ପ୍ରକାରର, ଏହା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ କିପରି ଶେଷ ହୁଏ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: ଅସୀମ ଆତ୍ମା ଯେଉଁଠି ପ୍ରକୃତିରୂପେ ସତ୍ୟ ଅଛି, ସେଠି ଚେତନାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଝୁକେ, ଏହି ଝୁକା ହେଉଛି ମନୋବିକଳ୍ପର ଅଂକୁର। ଏହି ଅଂକୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମିଳିଲେ ଘନ ହୁଏ; ମନ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ପୂରଣ କରି, ମେଘ ପରି ଅଚେତନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ନିଜୁଁଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁକୁ ଭାବିଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହା ମନୋବିକଳ୍ପ ହୁଏ, ଯେପରି ଗୁଟିକା ଅଂକୁର ହୁଏ। କଳ୍ପନା ନିଜେ ଅନୁଭୂତିର କାରଣ, ଏହା ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଶୀଘ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ଦେଉଛି, ଆନନ୍ଦକୁ ନୁହେଁ। ତୁମେ କେବଳ ଏକ ଭାବ ଅଟୁଟ, ଯେପରି ସାଗର କେବଳ ଜଳ; କଳ୍ପନା ବିନା ତୁମ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ଏକ ସଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଭ୍ରମ ପରି ଅସତ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯେପରି ହଳଦିଆ ଫଳକୁ ଦେଖି ସେ ହେଉଛି ସୁନା ବୋଲି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ଅସତ୍ୟ ଭାବ ତୁମ ଭିତରେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତୁମେ ଅସତ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛ, ଅସତ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛ; ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ। “ଏହି ମୁଁ, ଏହି ମୋର ଅନୁଭୂତି, ଏହି ସୁଖ-ଦୁଃଖ”—ଏପରି ଭାବି ତୁମେ ଅନ୍ତରେ ଅନବସ୍ଥାରେ ପୀଡିତ ହୁଅ। ସତ୍ୟରେ, ତୁମେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନି, ତୁମେ ଅଛ ନାହିଁ—ଯାହା ନାହିଁ, ସେଠାରୁ କେମିତି ଜନ୍ମ ହେବ? ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ କଳ୍ପନାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ। ଏହି କଳ୍ପନାକୁ କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହାଁତୁ। ଏହି ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛ, ସେଠାରେ ଥିବାକୁ ପାରିବ। ତୁମର କଳ୍ପନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଚେଷ୍ଟା ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; କେବଳ ମନୋବିକଳ୍ପ ଅଭାବରେ, ଏହା ହୃଦୟରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଫୁଲ ମାରିବାରେ କିଛି ଅସ୍ୱସ୍ଥି ହେବ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଅଭାବରେ ଏହା ସହଜ; କିନ୍ତୁ କଳ୍ପନାର ଧ୍ୱଂସ ଏପରି ସହଜ ନୁହେଁ। ଫୁଲ ଚିହ୍ନିବାରେ ଶିଶୁର ଚେଷ୍ଟା ଯଥାଯଥ, ଏହିଥିରେ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ ମିଳିପାରେ, କିନ୍ତୁ କଳ୍ପନା ଶେଷ କରିବାରେ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ କଳ୍ପନାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଦରକାର, ତାହା ବିପରୀତ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଦ୍ଧ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ନଶ୍ଟ କରାଯାଇପାରିବ। ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଭାବ ଅପସାରିତ ହେଉଛି, ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛ, ସେଠାରେ କ’ଣ ଅସମ୍ଭବ? କାହା ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ରହିପାରିବ? ହେ ମୁନି, ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପନାକୁ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଭେଦ କର; ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସ, ଏଥିରେ କ’ଣ ଦୁଃଖ? ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନା ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସଂସାରର ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖ ମୂଳରୁ ଶାନ୍ତି ପାଏ। କଳ୍ପନା, ମନ, ଜୀବ, ଚିନ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି, ବାସନା—ଏହି ସମସ୍ତରେ କେବଳ ନାମର ଭିନ୍ନତା, ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭିନ୍ନତା ନୁହେଁ, ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମନୋବିକଳ୍ପ ବିନା ଏଠାରେ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ; ଏହି ମୂଳକୁ ହୃଦୟରୁ କାଟିଦିଅ—ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଯେପରି ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ; ଦୁହିଁ ଅସତ୍ୟ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଦୁହିଁ ସମାନ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଅସିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହା ଅସିଦ୍ଧ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ; ଏହି ସଂସାର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ତେଣୁ କଳ୍ପନା ଯେଉଁଠି ଚାହିଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ। ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବାସନାର କ’ଣ ଆଧାର? ବାସନା ଶେଷ ହେଲେ, ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ଆଉ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ଦେଖ; କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଏହିପରି ହେଲେ, ତୁମେ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ଏହା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ହର୍ଷ ବା କ୍ରୋଧ, ଆସିବା-ଯିବା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ଭ୍ରମରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ତିଆରି କରେ; ଜୀବ, ମନ ଭାବେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ହୁଏ—ଏହି ଜଗତ ମନର ଏକ ନଗର। ସଂସାରରେ, ବାସନା ଅନୁସାରେ, ମନର ପ୍ରକାଶ ଶକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଅତୀତକୁ ଘୁରାଏ।