ଏହି ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ମନର ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ—ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ତମ, ସତ୍ୱ ଓ ରଜ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ତିନି ଭାବର ମଧ୍ୟରୁ, ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ତମ ଭାବର, ସେ ବାସ୍ତବରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଦୁଃଖର ଗଭୀରତାକୁ ଅନୁଭବ କରି, କୀଟ ଓ ପୋକାର ଯୋଗ୍ୟତାକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ସତ୍ୱ ଭାବର, ସେ ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥାଏ, ମୁକ୍ତିର ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚି ଶାସନ କ୍ଷମତା ଅଧିକାର କରେ। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ରଜ ଭାବର, ସେ ସାଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଥାଏ, ସନ୍ତାନ ଓ ଜନାନୀ-ପତିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଘୂରିଥାଏ। ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏହି ତିନି ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଏ, କଳ୍ପନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଓ ମନକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଭିତରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଅଛି, ତାହାର ଶମନ କର। ଯଦି ତୁମେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କଠୋର ତପସ୍ୟା କର, କିମ୍ବା ଖେଳ କରି ନିଜ ଦେହକୁ ପଥରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କର, କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର, ବଡ଼ ଅଗ୍ନି, ଗଭୀର ଖାଇ କିମ୍ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ପଥରେ ପଡ଼, ଯଦି ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ବାଣୀର ଦେବତା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜଗତର ସର୍ବୋତ୍ତମ କୃପାଶୀଳ ଦେବତା ତୁମ ଗୁରୁ ହେଉଛନ୍ତି, ଯଦି ତୁମେ ପାତାଳ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛ, କଳ୍ପନାର ଶମନ ଛଡ଼ା ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏହି ଆଦିହୀନ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଶୁଦ୍ଧ ସୁଖରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, କଳ୍ପନାର ଶମନ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସ କର। ହେ ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ କଳ୍ପନାର ସୂତ୍ରରେ ଗଠିତ, ଏହି ସୂତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ସେଇ ଦୃଶ୍ୟର ତରଙ୍ଗ କେଉଁଠି ଯାଏ କି ମୁଁ ଜାଣେନି। ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ ଓ ଉଭୟ—ସମସ୍ତ କେବଳ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହା ଛଡ଼ା ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଏଠାରେ କେଉଁ ସତ୍ୟ ରହିଛି? ଯାହା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହା ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ, ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, କେବେ କୌଣସି କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। କଳ୍ପନା ଶୂନ୍ୟ ହେଉ, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର; କାରଣ, ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନା ଶମିତ, ଚେତନା ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବକୁ ଉନ୍ମୁଖ ହୁଏ। ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଏହି ଜଗତ, ଯାହା ଦୁଃଖମୟ, ଅର୍ଥହୀନ ଓ ନିଜ ସମାନ, ସେ ଅସତ୍ୟର ବିସ୍ତାର। ହେ ନିର୍ମଳ, କିଏ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦାୟକ ବସ୍ତୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବ? ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚାହାନ୍ତି, ବିପରୀତକୁ ନୁହେଁ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଧାରଣାର ଜାଲକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ସୁଷୁପ୍ତି ସ୍ଥିତିରେ ରଖି, ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସୁଖକୁ ଅନୁଭବ କର। ଏବେ, ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ପିତାଜୀ, ଏହି ଧାରଣା କଣ ପ୍ରକାର? ଏହା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଓ କିପରି ଶେଷ ହୁଏ?" ପିତାଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି ଅନନ୍ତ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ, ଯେଉଁ ସ୍ୱଭାବ ଅସ୍ତିତ୍ୱର, ଚେତନାର ଯେଉଁ ଅନୁରୁଚି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁପ୍ରତି ହୁଏ, ସେଇ ହେଉଛି ଧାରଣାର ଅଙ୍କୁର। ଏହି ଅଙ୍କୁର କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଲେ, ଏହା ଘନ ହୁଏ; ମନ ଆକାଶକୁ ଭରି ଦେଇ, ମେଘ ପରି ଅଚେତନ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ନିଜୁକୁ ଅଲଗା ବସ୍ତୁ ଭାବି ବିଚାର କରେ, ସେଠାରେ ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଅଙ୍କୁର ହୁଏ। କଳ୍ପନା ନିଜେ କଳ୍ପନା କରିଥାଏ; ଏହା ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ନେଇଯାଏ, ସୁଖକୁ ନୁହେଁ। ତୁମେ କେବଳ ଏକ ଧାରଣା ମାତ୍ର, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର କେବଳ ଜଳ। କଳ୍ପନା ଛାଡ଼ି, ପୁନଃଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଏକ ସଂଯୋଗର ଫଳ, ଅସତ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ମରୁମାୟାର ଛାୟା ପରି ଅସ୍ଥିର। ଯେପରି ହଳଦିଆ ଫଳ ଦେଖି କେହି ସେଠାରେ ସୁନା ଭାବିଥାଏ, ସେପରି ଅସତ୍ୟ ଧାରଣା ନିଜେ ଉପଜିଯାଏ। ତୁମେ ଅସତ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ, ଅସତ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି, ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଆସେ, ଅସତ୍ୟ ଥିବାରୁ ତୁମେ ଶମିତ ହୁଏ। "ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର ଅନୁଭୂତି, ଏଠି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ"—ଏପରି ଅନର୍ଥକ ଭାବି, ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ପୀଡ଼ିତ। ବାସ୍ତବରେ, ତୁମର କେବେ ଜନ୍ମ ହୁଏନି, ତୁମେ ଅଛ ନାହିଁ—ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠାରୁ କେମିତି ଜନ୍ମ? ଅନର୍ଥକ ଭାବେ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ କଳ୍ପନାରେ ପଡ଼ି, ତୁମେ ମୂଢ଼ ହେଉ। କଳ୍ପନା କରିବାକୁ କଳ୍ପନା କରନି, କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କରନି; ଏହି ବୁଝିବାରେ, ତୁମେ ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ତାହା ହେଉ। କଳ୍ପନାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ଦୂରକଥା; କେବଳ ଧାରଣା ଅଭାବରେ, ଏହା ହୃଦୟରେ ଶମିତ ହୁଏ। ଫୁଲ ଚିରିବାରେ କିଛି ଅସ୍ଥିରତା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ କଳ୍ପନା ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ତାହା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ। ଶିଶୁ ଯେପରି ଫୁଲ ତୁଳିବାରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଏହି କାମ ଏଠି ଉପଯୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ କଳ୍ପନା ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଥିବା, ଏହାକୁ ବିପରୀତ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଅଧଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ନଶ୍ଟ କରିହେବ। ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଶମିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ, ସେଠାରେ କ'ଣ ଅସମ୍ଭବ? କାହା ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ରହିଯିବ? କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପନାକୁ ଛିଦ୍ର କର, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସ; ଏଥିରେ କ'ଣ ଅସୁବିଧା? କଳ୍ପନା ଶମିତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଶମିତ ହୁଏ; ଏହି ସାଂସାରିକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖ ମୂଳରୁ ଶମିତ ହୁଏ। କଳ୍ପନା, ମନ, ଜୀବ, ଚିନ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି, ବାସନା—ଏଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ନାମରେ ଭିନ୍ନ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକ। ଧାରଣା ଛାଡ଼ି, କୌଣସି ଜଗତରେ କିଛି ଅଛିନାହିଁ; ଏହି ମୂଳକୁ ହୃଦୟରୁ କାଟିଦିଅ—ଅନ୍ୟ କିଛି ନିମିତ୍ତେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେବ? ଯେପରି ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ; ଦୁହିଁଠି ଅସତ୍ୟ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଦୁହିଁଠି ଏକା। ଏହିପରି ଭାବେ, ମନ, ଧାରଣା ଓ କଳ୍ପନାର ଅସଲି ରହସ୍ୟ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ।