ଏକ ଦିନ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ପୁଅ, ଦେହରେ ଆମେ ଯେଉଁ 'ମୁଁ' ଭାବାନୁଭୂତିକୁ ଅନୁଭବ କରୁ, ସେଟି ଦାନା ଭଣ୍ଡାରରେ ଅଟକିଥିବା ଏକ ପିଶି, ବା ହାଣ୍ଡିରେ ଲୁଚିଥିବା ଏକ ସାପ, ବା ବାଁସରେ ଲୁଚିଥିବା ଏକ ମୁକୁତ ଭଳି। ଏହି ଦେହର ଘର ଭିତରେ ଭାବନାଗୁଡିକ ଏକ ଦୀପ ଭଳି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆଲୋକ ଦେଇ ମିଳିଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଅପସାରିଯାନ୍ତି। ଏହି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଧିକ ନଥିବା ଏକ ନଗର ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦେଖିପାରିବା, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ କଳ୍ପିତ ବସ୍ତୁକୁ ବସ୍ତବ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ କେବଳ କଳ୍ପନାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସେଠି ଏହି ଭାବନା ନିଜେ ନିଜେ ଅପସାରିଯାଏ। ତୁମର ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହାର ନାଶ ଉଚିତ, ଜାରି ରଖିବା ନୁହେଁ। ଏହି ଭାବନା କେବଳ ନିଜର କଳ୍ପନାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଏକ ଶିଶୁର ଭୂତ ଭଳି, ଏହା ନିଜକୁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, କେବେ ଖୁସି ନୁହେଁ। ଏହି ବିଶାଳ ଦୁଃଖର ଜଗତ ନିଜର ସ୍ୱରୂପରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଶ୍ୱାସ ଭଳି ନିଶ୍ୱାସ ହୋଇ ଅପସାରିଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖର ଜଗତ ନିଜର ତ୍ରାସଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଦୁଃଖ କରେ, ଏକ ବାନ୍ଦର ଭଳି ଯାହାର ଅଣ୍ଡ ବାଁଧାଯାଇଛି ଏକ ଠିକିରେ, ତାହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ହାଉଁ ହୁଏ। କଳ୍ପିତ ଖୁସିର ଏକ ଫୁଟା ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ଏକ ହାତୀ ଭଳି ଯେଉଁ ଅକସ୍ମାତ୍ ଆକାଶରୁ ପଡିଥିବା ମଧୁ ଚାଟିବାକୁ ଚାହେ। ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିଷ୍କାମତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବ କରେ—ଏକ ଅବୁଜ ଶିଶୁ ଭଳି, କଳ୍ପନା ଉଠି ଅପସାରିଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ସମସ୍ତ ଉପାଦାନରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ପୁଅ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କର। ଏହି ମନର ତିନିଟି ଶରୀର ଅଛି: ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ—ଏହି ଉତ୍ତମ ଶୁଦ୍ଧତା, ଅଧମ ତମସ, ମଧ୍ୟମ ରଜସ; ଏହି ତିନିଟି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱର କାରଣ। ତମସ ଶ୍ରେଣୀର କଳ୍ପନା ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହା ଅତି ଦୁଃଖରେ ପତିତ ହୋଇ, କୀଟ ଓ ପୋକର ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧତା ଶ୍ରେଣୀର କଳ୍ପନା ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିରତ ଥାଏ; ଏହା ମୁକ୍ତିର ସମୀପରେ ପହଞ୍ଚି ସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ରଜସ ଶ୍ରେଣୀର କଳ୍ପନା ଲୋକ ମାମଲାରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ; ଏହା ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ରହି, ପିଲା ଓ ପତ୍ନୀରେ ଆସକ୍ତ ରହେ। କିନ୍ତୁ, ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ତିନିଟି ରୂପକୁ ଛାଡି, ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାକୁ ବିଚାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବ, କଳ୍ପନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଛାଡି, ମନକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କର, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇ ଉପାଦାନରେ କଳ୍ପନାର ଶାନ୍ତି ଆଣ। ଯଦି ତୁମେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିବା, କିମ୍ବା ଖେଳରେ ନିଜ ଦେହକୁ ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବା, ଏଠାରେ ବି, ଏସାଗର, ଅଗ୍ନି, ଖାଇଁ ତଳ, କିମ୍ବା ତର ଶୟାରେ ପଡିବା, ଏଠାରେ ବି, ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ବା ବାଣୀର ଲୋକ, ବା ଜଗତର ନାଥ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କରୁଣାରେ ବି ତୁମେ ଶିକ୍ଷା ପାଇବା, ଏଠାରେ ବି, ତଳତଳ, ପୃଥିବୀ, ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବି ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, କଳ୍ପନାର ଶାନ୍ତି ଛଡି। ଆଦିହୀନ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦରେ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେଷ୍ଟା କର, କଳ୍ପନାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ। ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ଓ ନିର୍ମଳ, କଳ୍ପନାର ତାନାରେ ଗୁଥି ଅଛି; ଏହି ତାନା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଏହି ଘଟଣାର ତରଙ୍ଗ କେଉଁଠି ଯାଏ କି ମୁଁ ଜାଣେନି। ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଓ ଦୁଇ ମିଶିତ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, କଳ୍ପନା ଛଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଭବ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି କଳ୍ପନାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଏଠାରେ କ'ଣ ସତ୍ୟ ରହିଛି? ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠାରେ ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ, ତୁମେ କେବେ କଳ୍ପନା କରନି। ମନସିକ ଗଠନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଯେତେବେଳେ ମନସିକ ଗଠନ ଗଳିଯାଏ, ଚେତନା ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରତି ଫେରିଯାଏ, ଉପାଦାନରୁ ଦୂର। ଅସତ୍ୟର ରୂପରେ ଉଠି, ଅସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଏହି ଦୁଃଖମୟ, ନିର୍ଥକ ଏବଂ ନିଜ ସହିତ ସମାନ ଜଗତରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି। ଓ ନିର୍ମଳ, କିଏ ଏହି ବଡ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଘଟଣାକୁ ଚୟନ କରିବ? ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଠାରେ କେବଳ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଚୟନ କରନ୍ତି, ତାହାର ବିପରୀତ ନୁହେଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମନସିକ ଗଠନର ଜାଲକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଛାଡି, ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଶୁନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କର, ମନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅଛି। ତାପରେ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ପିତା, ଏହି ମନସିକ ଗଠନ କେମିତି? ଏହା କେମିତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ମହାପ୍ରଭୁ? କେମିତି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏବଂ କେମିତି ଶେଷ ହୁଏ?” ଗୁରୁ କହିଲେ: “ସ୍ୱରୂପରେ ଅସୀମ ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ଉପାଦାନ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମନସିକ ଗଠନର ଅଙ୍କୁର କୁହାଯାଏ। ଏହା ଅଳ୍ପ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଲାପରେ ଘନ ହୋଇଯାଏ; ମନ ଆକାଶକୁ ଭରି, ଏକ ମେଘ ଭଳି ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଏକ ଉପାଦାନକୁ ନିଜରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ଏହା ଏଠାରେ ମନସିକ ଗଠନ ହୋଇଯାଏ, ଏକ ମାଞ୍ଜିର ଅଙ୍କୁର ଭଳି। କଳ୍ପନା ନିଜର କଳ୍ପନା କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ ଭାବରେ କରେ; ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, ଏବଂ କେବେ ଖୁସି ନୁହେଁ, ସେମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ନେଇଯାଇଥାଏ। ତୁମେ କେବଳ ଏକ ଭାବନା ଅଟୁଟ ଅଛ, ସମୁଦ୍ର କେବଳ ପାଣି ଭଳି; କଳ୍ପନା ଛଡି ତୁମର ପୁନଃଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ। ଏକ ଅସାଧାରଣ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛ, ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଥକ; ଏକ ମୃଗମରୀଚିକାର କମ୍ପନ ଭଳି, ତୁମେ ଅସତ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛ। ଏକ ହଳଦିଆ ଫଳକୁ ଦେଖି ଗୋଲ୍ଡ ଭାବିବା ଭଳି, ଏକ ଅସତ୍ୟ ଭାବନା ନିଜେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ।