ଏହି ଜଗତ ସଦା ବିଭ୍ରାନ୍ତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଜଳର ତରଙ୍ଗମାଳା ପରି ଅସ୍ଥିର ଚେତନା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଏହା ଅନୁସରଣ କରେ। ଶାଇଶବ କିଛି ଦିନ ପରି ଥାଏ, ତାପରେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆସେ, ତାହା ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା; ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଏକ ଦିନ ଏକରୂପ ରହେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଜଡିତ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଲକଡ଼ା ପରି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆନନ୍ଦ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୁଃଖ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୃଦୁତା—ମନ ଏହି ସବୁରେ ଏକ ନଟ ପରି ଅଭିନୟ କରେ। ଏଠାରୁ ଅପେଖ୍ୟା, ଏଠାରୁ ଅପେଖ୍ୟା, ଏଠାରୁ ଅପେଖ୍ୟା—ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଅପରିଶ୍ରମେ ନିଜ ଖେଳାଳି ପିଲାପରି ନିଜ ରଚନା କରି ଚାଲିଥାଏ। ଏହା ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଭୋଗ କରେ, ନଶ୍ଟ କରେ, ଆঘାତ କରେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ କରେ; ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଶତାଧିକ ଉତ୍ତାର-ପତନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ, ଏକ ଦିନରେ ଅନ୍ୟ, ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ୟ, ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ; ଭାଗ୍ୟ ଚତୁର ମାୟାରେ ଗୁପ୍ତ, କେହି ଦେଖିପାରିନାହିଁ। ଆଜି ଯାହା ଅଛି, ସେ କାଲି ନାହିଁ; କାଲି ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଆଜି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ସମୟର ଯାହା ଅଛି, ସେ ଆଜି ନାହିଁ; ସବୁ କିଛି ପୁନଃପୁନ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଅବିରତ, ସୁଖ ଦୁର୍ଲଭ; ଦିନ ଓ ରାତି ପରି ଏହି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଏକ ମଣିଷ ପାଇଁ ଚକ୍ରବାତ ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ, ଯେଉଁମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅବିରତ ରହେନାହିଁ। ପଦେ ପଦେ ଏହି ପାପ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିପଦରେ ନେଇଯାଏ; ଏହା ଅସତ୍ତାର ଅବଶେଷ, ଅବହେଳାରେ ଚାଲିଯାଇଥିବା କଳା ସମୟର ଚିହ୍ନ ପରି ରହିଥାଏ। ତିନି ଲୋକର ଜୀବଗତିର ଫଳ ଧାରା, ଯାହା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଫଳାନୁସାରେ ଭିନ୍ନ, ସେଗୁଡିକୁ ପ୍ରତିଦିନ କାଳର ପବନ ଏହି ସଂସାର ରୁକ୍ଷରୁ ଭଙ୍ଗ କରି ଦେଇଥାଏ। ଏପରି ଜଣେ ମହାମନସ୍କୁ ବିବେକର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ, ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକା ଏକ ଏକ ତାଳାପରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ପ୍ରତିଦିନ ସଂସାର ଚକ୍ର ବେଶି କଢ଼ା ହୁଏ, ନିମ ଗଛର ତୀକ୍ତତା ପରି ସମୟର ପକ୍କାରେ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ କଢ଼ା ହୁଏ। ରାଜା, ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦିନକୁ ଦିନ ଦୁଷ୍ଟତା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଉତ୍ତମତା କମିଯାଏ, ଏକ କଟୁ କରଞ୍ଜ ଗଛର ଝାଡ଼ ପରି। ପୃଥିବୀର ସୀମା ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ଶୁଖିଲା ଭାଟି ବିଜ୍ ଫୁଟିଯିବା ପରି ଅସ୍ଥିର ଧ୍ୱନିରେ। ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ରୁଦିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାନ୍ତି; ଅଶାନ୍ତିର କୁଳି ନଥିବା ଏକାନ୍ତ ଭାବ ଉତ୍ତମ। ମୋର ଉଦ୍ୟାନ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଧନ ମୋତେ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ; ଲାଭ ଆକାଂକ୍ଷା ମୋତେ ରମ୍ୟ ଲାଗେନାହିଁ—ମୁଁ ମନରେ ଶାନ୍ତ ଅଛି। ଏହି ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ଓ ସୁଖଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା, ପ୍ରିୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଢ଼ା; ଅସ୍ଥିର ମନରେ କେମିତି ଶାନ୍ତି ମିଳିପାରିବ? ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ କୁ ନା ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ନା ଜୀବନ କୁ; ମୁଁ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଅଛି—ଅତ୍ୟାଗ୍ର ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ। ମୋତେ ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ, ଧନ, ଆକାଂକ୍ଷାର କଣ ଉପଯୋଗ? ସବୁ କିଛି ଅହଂକାରର ଅଧୀନ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଖସିଯାଇଛି। ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବନ୍ଧନ ଦୃଢ; ଯେମାନେ ଏହି ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଉତ୍ତମ। ମୋ ମନ ଏହି ଜଗତର ଅହଂକାରୀ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଳି ଯାଇଛି, ଏକ କମଳ ତଳେ ହାତୀ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମାରିଦିଆଯିବା ପରି। ଏ ମହା ଋଷି, ଯଦି ଆଜି ମନକୁ ସୁସ୍ଥ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା ନ ହେବ, ତେବେ କେବେ ମନର ଚିକିତ୍ସାର ସୁଯୋଗ ମିଳିପାରିବ? ବିଷକୁ ବିଷ କୁହାଯାଏନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅସମ୍ମତି ହେଉଛି ଏହି ପ୍ରକୃତ ବିଷ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଜନ୍ମ ଜନ୍ମ ନଶ୍ଟ କରେ, ସାଧାରଣ ବିଷ କେବଳ ଏକ ଶରୀରକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଆତ୍ମୀୟ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏଗୁଡିକ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମନକୁ ବନ୍ଧିପାରିନାହିଁ। ଏହି ପୂର୍ବାପର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ଋଷି ପରି ହେବି। ଅଜ୍ଞାନର ଜଙ୍ଗଲ ଅଭିନିବେଶର ଜାଲରେ ଜଟିଳ, ଦୁଃଖର କାଠ ଦ୍ୱାରା ଭରି, ଏକାଧିକ ପତନ ଓ ବିପଦରେ ଘନ, ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଅଛି। ଏହି ଋଷି, ମୁଁ ସଂସାର ଚିନ୍ତା ଓ ବିଷର ଦୁଃଖର ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା କ୍ଷମା କରିପାରିବି, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଟାରୀ ଦ୍ୱାରା ଦଳିଯିବା ପରି। ଲୋକଙ୍କର ମୋହ—‘ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ଅଛି’—ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ବିକ୍ଷୋଭିତ କରେ, ପବନ ଧୂଳି ଗୁଛକୁ ଉଡ଼ାଇଦିଅ ପରି। ଏହି ଜୀବନ ସଂଗ୍ରହ ତୃଷ୍ଣାର ତାନାରେ ଗଠିତ, ଏକ ମୁକୁତ ଯାହାର ଚମକ ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ସଦା ମନର ନେତୃତ୍ୱରେ ଅପ୍ରତିମ ଭାବରେ ବିଭାସିତ। ମୁଁ ସଂସାରର ନିର୍ମମ ଜାଲକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବି—ଘୃଣା, ସମୟର ସାପର ମାଳା—ଏକ ସିଂହ ପରି ଫାନ୍ଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି। ଏହି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନର କିଛି ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ମୋ ହୃଦୟର ଜଙ୍ଗଲର ମିଷ୍ଟିକୁ ଦୂର କର, ମୋ ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କର। ଏହି ମହାତ୍ମା, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନସ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବିପଦରେ ବି ଅନ୍ତର୍ଭୁତ ହୁଏନାହିଁ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଂସ ପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ରଶ୍ମିରେ କମି ନଯାଏ, ଏପରି ବିପଦ ସେମାନେ ନଷ୍ଟ କରିପାରି ନାହିଁ। ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିର, ଏକ ଗୁଛ କମଳ ପରି ପବନରେ ହାଲି; ଭୋଗ ଏକ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ପରି ଅସ୍ଥିର; ଯୁବାବସ୍ଥା, ପ୍ରେମ ଓ ତୃଷ୍ଣାର ତରଙ୍ଗ ସବୁ ଅସ୍ଥିର—ଏହି ଜାଣି, ମୁଁ ମୋ ମନକୁ ଏକ ପାହାଡ଼ରେ ମୁଦ୍ରା ପରି ଦୃଢ଼ କରିଛି, ଦୀର୍ଘ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ। ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖର ତଳକୁ ବିଲିନ, ବିପଦରେ ଭରି, ଦେଖି ମୋ ମନ ଚିନ୍ତାର କାଦରେ ଡୁବିଯାଇଛି। ମୋ ମନ ବିଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଭୂଲିଯାଏ, ଉତ୍ତେଜନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ମୋ ଅଙ୍ଗ ଏକ ପୁରୁଣା ଗଛର ପତ୍ର ପରି କମ୍ପିଯାଏ।