ଏଠି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଗତ୍ର ଚିତ୍ରଣ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଚିନି ରସ, ଦୁଧ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପାନୀୟ ଥିବା ଝିଲିକ ଝିଲିକ କୁଣ୍ଡ ଅଛି; ରତ୍ନ, ମଣି, କମଳ ଅଙ୍କୁର, ସାଗର ଅଗ୍ନି, କମଳ ଓ ସାତ ମହାସାଗର ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି। ଭୂମିରେ ଓ ଆକାଶରେ ତଳେ ଓ ଉପରେ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ଧନ-ସମ୍ପଦ ଓ ତେଜସ୍ବିତା ବିସ୍ତାରିତ; ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ବ୍ୟବସାୟ କରୁଛନ୍ତି, କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟ ହେଉଛି। ଏହି ଜଗତରେ, ଏହି ନଗରୀରେ, କଳ୍ପନାର ସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଲୀଳା ପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହ ଆବରଣ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। କିଛି ଦେବତା ନାମ ଧାରଣ କରି ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ—ମନୁଷ୍ୟ, ସର୍ପ ଆଦି—ତଳେ ରଖାଯାଇଛନ୍ତି। ପବନର ଚାଳନାରେ ଏହି ମାଂସ ଓ ମାଟିର ଦେହ ଚଳିତ ହୁଏ; କେହି ଶ୍ୱେତ ହାଡ଼, କାଠ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଚର୍ମରେ ଆଛାଦିତ, କେହି ମସୃଣ ଓ କେହି ଅପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। କିଛି ଦେହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିଛି ତୁରନ୍ତ; ଏହି ଆବରଣ ଉଜ୍ୱଳ, କଳା କିମ୍ବା ଧୂସର ରଙ୍ଗରେ ତିଆରି। ଏହି ଦେହରେ ନବ ଦ୍ୱାର ଅଛି—କାନ, ଆଖି, ନାକ ଆଦି; ପ୍ରାଣବାୟୁର ଚଳନାରେ ଏମାନେ ତାପିତ କିମ୍ବା ଶୀତଳ ହୁଏ। କାନ, ନାକ, ମୁଁହ, ତାଳୁ ଏମାନେ ବାୟୁ ଜନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଲଗାଯାଇଛି; ହାତ ଆଦି ଅଙ୍ଗ ଓ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୀପ ଭାବରେ ଅଛି। ଏହି ଦେହ ଆବରଣ ଭିତରେ, ମାୟା ଓ କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତିରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଅହଂକାର ରାକ୍ଷସ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ପରମ ପ୍ରଭାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେହ ଭିତରେ, ଏହି ଅହଂକାର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ, ସେ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅସତ୍ୟ ସହିତ ବଡ଼ ଖେଳ କରୁଛନ୍ତି। ଯେପରି ଧାନ ଗୋଦାମରେ ବିଲେଇ, ଧମାନ ଯନ୍ତ୍ରରେ ସାପ, ବା ଓଉଁ ଗଛରେ ମୁକ୍ତା, ସେପରି ଦେହରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଦେହ ଗୃହରେ ଦୀପ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତି ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ସେପରି ଚିନ୍ତା ଉଠେ ଓ ଅପସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଶାଗରରେ। ଏହି ନଗରୀରେ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଏଉଁଠାରେ ନିର୍ମିତ ହେବାକୁ ଅଛି, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖାଯାଏ। କେବଳ କଳ୍ପନା ବନ୍ଦ କଲେ, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଛି; ଏହାର ନାଶ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାଲୁ ରଖିବା ନୁହେଁ। ଏହା କେବଳ ନିଜର କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶିଶୁର ଭୂତ ପରି, ନିଜକୁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, କେବେ ଶାନ୍ତି ନୁହେଁ। ଏହି ବିଶାଳ ଦୁଃଖ ଜଗତ୍ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ; ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଏକ କ୍ଷଣରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ଦୃଷ୍ଟିହୀନତାରେ ଯେପରି। ନିଜର ଦୁଃଖଦାୟକ କ୍ରିୟାରେ ଏହା କ୍ରନ୍ଦନ କରେ, ଯେପରି ବାନର ତାଳ ଲଗି ତାଳିରେ ଅଟକି ଯାଇ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। କଳ୍ପିତ ସୁଖର ଏକ ଫୋଟା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଉଁଚ କରି, ଏକ ହାତୀ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ମଧୁ ଫୋଟା ଚାଖୁଥିବା ପରି। ମନ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ବିରକ୍ତିରେ, ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆସକ୍ତିରେ ପରିଣତି ହୁଏ; ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ—ଅବୁଝ ଶିଶୁ ପରି, ଏହି କଳ୍ପନା ଉଠେ ଓ ଅପସାରିତ ହୁଏ। ଜେଉଁମାନେ ଏହି ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିଷ୍ପ୍ରପଞ୍ଚ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କର। ଏହି ମନର ତିନିଟି ଦେହ ଅଛି—ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅଧମ, ମଧ୍ୟମ; ଏହାକୁ ତାମସିକ, ସାତ୍ୱିକ ଓ ରାଜସିକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏମାନେ ଜଗତ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ। ତାମସିକ କଳ୍ପନା ସଦା ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳନା କରେ; ଏହା ଦୁଃଖର ଗଭୀରତାକୁ ପଡ଼ି କୀଟପତଙ୍ଗ ଦଶାକୁ ଯାଏ। ସାତ୍ୱିକ କଳ୍ପନା ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏହା ମୁକ୍ତି ସମୀପରେ ପହଁଚି, ଶାସନ କରେ। ରାଜସିକ କଳ୍ପନା ସାମସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ; ଏହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ରହି, ପୁତ୍ର-ପତ୍ନୀରେ ଆସକ୍ତ। ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏହି ତିନି ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜକୁ ନିଜେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ, କଳ୍ପନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଁଚେ। ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଦୃଶ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ କଳ୍ପନାର ଅନ୍ତ କର। ଆଉ ଯଦି ତୁମେ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କର, କିମ୍ବା ଖେଳରେ ନିଜ ଦେହକୁ ପାଥରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କର, କିମ୍ବା ସାଗର, ଅଗ୍ନି, ଗଭୀର ଗର୍ତ୍ତ, କିମ୍ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଶୈୟାରେ ପଡ଼, ଯଦି ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ସରସ୍ୱତୀ, ବା ଦୟାମୟ ଜଗନ୍ନାଥ ତୁମ ଗୁରୁ ହେଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ତଳ, ଭୂମି, ଦ୍ୱିତୀୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ଯେଉଁଠି ଥିବ, କଳ୍ପନାର ନିବୃତ୍ତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଅନାଦି, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ସୁଖରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ କଳ୍ପନା ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସ କର। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ, ହେ ନିର୍ମଳ, କଳ୍ପନାର ସୂତ୍ରରେ ଗଂଥାଯାଇଛି; ସେ ସୂତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହେଲେ, ସେଇ ପ୍ରପଞ୍ଚର ତରଙ୍ଗ କେଉଁଠି ଯାଏ କି ମୁଁ ଜାଣେନି। ଯେଉଁ ଅସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ଓ ଦୁଇଁ ମିଶିତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ କେବଳ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହିଠାରେ କ’ଣ ତଥ୍ୟ ରହିଛି? ଯେଉଁଠି କଳ୍ପନା ଯେପରି ହୁଏ, ସେପରି ଏହା ତୁରନ୍ତ ଘଟିଯାଏ; ତେଣୁ, ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍, କେବେ କଳ୍ପନା କରନି। ବିକଳ୍ପ ଶୂନ୍ୟ ହେଉ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ବିକଳ୍ପ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ, ଚେତନା ନିଜ ପରିଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପକୁ ଆଗ୍ରହ କରେ, ଯାହା ପ୍ରପଞ୍ଚାତୀତ। ଅସତ୍ୟ ରୂପେ ଉଦିତ ହୋଇ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ତାହା ଏହି ଦୁଃଖମୟ, ଅର୍ଥହୀନ ଓ ନିଜ ସଦୃଶ ଜଗତ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଛି। ହେ ନିର୍ମଳ, ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ କିଏ ଆଶ୍ରୟ କରିବ? ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଏଠାରେ କେବଳ ଦୁଃଖଶୂନ୍ୟକୁ ଚାହନ୍ତି, ତାହାର ବିପରୀତକୁ ନୁହେଁ। ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ବିକଳ୍ପର ଜାଲକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଛାଡ଼ି, ଅଦ୍ୱୈତ ସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କର, ଯାହାର ସୁଖ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ମନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଦଶାରେ ଅଛି। ଏଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—“ପିତା, ଏହି ବିକଳ୍ପ କ’ଣ ପରି? ଏହା କିପରି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ? କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ କିପରି ଶେଷ ହୁଏ?” ତାହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଅସୀମ ଆତ୍ମାର ପରିଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଝୁକିଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ବିକଳ୍ପର ଅଂକୁର।