ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହିପରି କହିବି—ଏ ମୋ ପୁତ୍ର, ସୃଷ୍ଟି କେଉଁଠି ଘଟିବ? ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଏହାର ଗନ୍ତବ୍ୟ କେଉଁଠି? ତୁମର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇଟି ଦିଗରେ ବିରୋଧାଭାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଦେଖି, ଏହା କେବଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଣିବା ପାଇଁ କହାଯାଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ। ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ଗଠନ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହା ଅସାର ଭାବେ ବ୍ୟାପିଛି—ଏହି ଭାବକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଇଚ୍ଛାକୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ କୁହାଯାଏ। ଏହା ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜେ ଲୟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେ ଲୟ ହୁଏ, ବିଶ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖା କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା। ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ନଗର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହା କେବଳ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁସୂଚନା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏଠି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ଚୌଦ୍ଦ ଲୋକ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି, ଏଠି ଅଟାରୀ, ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ୟାନମାଳା ଅଛି। ଏଠି ସାହ୍ୟ, ମନ୍ଦର, ମେରୁ ପର୍ବତ ଚୂଡ଼ାର ଖେଳ, ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ରଶ୍ମି—ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଦୁଇ ଦୀପ ଅଛି। ଏଠି ନଦୀମାନେ ମୁକୁତା ଉଠାଇ ନିଅଁ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚଳିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହେଉଛି, ଏଉଁ ମୁକୁତା ମାଳା ବି ଅଛି। ଏଠି ଚିନିରସ, ଖୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସର ଜଳରେ ପ୍ରସ୍ରବଣ କୁଣ୍ଡ, ମଣି, ମୁକୁତା, ପଦ୍ମାଙ୍କୁର, ବଡ଼ ଅଗ୍ନି, ପଦ୍ମ ଓ ସାତ ମହାସାଗର ଅଛି। ତଳେ ପୃଥିବୀ ଓ ଉପରେ ଆକାଶରେ ପୁଣ୍ୟ, ପାପ, ଧନ ଓ ଶ୍ରୀ ଅଛି; ଏଠି ମଣୁଷ୍ୟ, ଦେବତା, ଯକ୍ଷମାନେ କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଏହି ନଗରରେ, କଳ୍ପନାର ରାଜା ନିଜ ଖେଳ ପାଇଁ ବିଚିତ୍ର ଦେହ ପୋଶାକ ତିଆରି କରିଛି। କିଛି ଦେବତା ଭାବେ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ମଣିଷ, ସର୍ପ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତଳେ ଅଛନ୍ତି। ବାୟୁର ଚାଳନାରେ ଏହି ମାଂସ ଓ ମାଟିର ଦେହ ଚଳିଛି; କିଛି ଶ୍ୱେତ ହାଡ଼ ଓ କାଠରେ ଶୋଭିତ, କିଛି ଚର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, କିଛି ମୃଦୁ, କିଛି ଅଶୁଦ୍ଧ। କିଛି ଦେହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିଛି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହି ପୋଶାକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ, କୃଷ୍ଣ, କିମ୍ବା ଧୂସର ରଙ୍ଗରେ ତିଆରି। ଏମାନେ ନ'ଟି ଦ୍ୱାର—କାନ, ଆଖି, ନାକ ଆଦି ନେଇ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରାଣବାୟୁର ଚଳନା ଦ୍ୱାରା ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୀତଳ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଦେହ ଶ୍ରେଣୀରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାର ଭଳି କାନ, ନାକ, ମୁଁହ, ଜିହ୍ବା ଅଛି, ହାତ ପାଉଁ ଭଳି ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୀପ ଅଛି। ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ, ମାୟା ଓ କଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଅହଂକାର ଭୟାନକ ଭୂତ ତିଆରି ହୁଏ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରେ। ଏହି ଦେହ ପୋଶାକ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଅହଂକାର ଭୂତ ସହିତ, ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ଅସତ୍ୟ ଖେଳ କରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉପଜିଛି। ଏହି ଦେହରେ ଅହଂକାରର ଅନୁଭୂତି ଏମିତି, ଯେପରି ଧାନ ଗୋଦାମରେ ବିଲାଇ, ଧମାନରେ ସାପ, କିମ୍ବା ବାଁସରେ ମୁକୁତା। ଏହି ଦେହ ଗୃହରେ ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଦୀପ ଭଳି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ପୁନଃ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ ଓ ଲୟ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଏଯାଁ ନଗର ଏଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅବିଧିତ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନାରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ନଗର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। କେବଳ କଳ୍ପନା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହାର ନାଶ ଉଚିତ, ଏହାର ଅବିରତି ନୁହେଁ। ଏହା ସ୍ୱୟଂ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶିଶୁର ଭୂତ ଭଳି, ନିଜକୁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦିଏ, କେବେ ଶାନ୍ତି ନୁହେଁ। ଏହି ବିଶାଳ ଦୁଃଖର ସଂସାର ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକ୍ଷେପିତ, ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ଭଳି ଅନ୍ଧତାରେ। ନିଜର ଦୁଃଖଦାୟକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଆତ୍ମା ଅନୁତାପ କରେ, ମାନେ ଯେପରି ମକଡ଼ି ତାଙ୍କର ଅଣ୍ଡ ଆଉ ଖୁଟିରେ ଅଟକି ଯାଇ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। କଳ୍ପିତ ସୁଖର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ରହିଯାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଉଁଚ କରି, ଯେପରି ଦୀପରୁ ଅକସ୍ମାତ ପଡ଼ିଥିବା ମଧୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିବା ହାତୀ। ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବିରକ୍ତିରେ ଲିନ ହୁଏ, ପୁନଃ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆସକ୍ତିରେ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ—ଅବୁଝ ଶିଶୁ ଭଳି କଳ୍ପନା ଉଠେ ଓ ଲୟ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ମନକୁ ସମସ୍ତ ବିଷୟରୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ସାଧନା କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ମୋ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କର। ଏହି ମନର ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ ଅଛି—ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ, ଯାହା ତାମସିକ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ରାଜସିକ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏହିମାନେ ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱର କାରଣ। ତାମସିକ କଳ୍ପନା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଢଳି, କୀଟପତଙ୍ଗ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ କଳ୍ପନା ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ; ଏହିଠାରେ ମୁକ୍ତି ସମୀପ ଓ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ମିଳେ। ରାଜସିକ କଳ୍ପନା ବ୍ୟବହାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଅଟକି ଥାଏ, ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ। କିନ୍ତୁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ତିନି ରୂପ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପରୀକ୍ଷା କଲେ କଳ୍ପନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ବିଷୟରେ କଳ୍ପନାକୁ ନିବୃତ କର।