ଏହି ଉତ୍କଳ ଭୂମିର ମହାନ ପ୍ରାଚୀନ କଥା, ଯେଉଁଥିରେ ଧାନ ଖେତ ଓ ଚନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଚିହ୍ନିତ ପର୍ବତମାଳା, ସେମାନଙ୍କର ଶିଖର ଧଳା ପୋଶାକ ପରି ହିମ ଓ ମେଘରେ ଆବୃତ। ସମୁଦ୍ର ଜଳ ନବ ଭୂଷଣ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏହି ପର୍ବତମାଳାର ଅନ୍ତଃପୁର ମାନେ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତଃକୋଷ ଭଳି ଅନୁଭବ ହେଉଥିଲା, ଏଠିର ଅରଣ୍ୟ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ସାହରେ ଶୋଭିତ। ସେଉଁଠି ପର୍ବତମାଳା ତରଳ ପ୍ରବାହରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କେସର ରେଖାରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପରେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ଓ ଚନ୍ଦନର ଚାନ୍ଦ୍ରିକା ପରି ଚିତ୍ରିତ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପରିବେଶରେ, ଆକାଶରେ ଲତାର ଏକ ବଡ଼ ପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ଅରଣ୍ୟ ଲତାର ଝରଣା ଓ ପବନର ଘେରାଉରେ, ସେ ଋଷି ତିନି ଲୋକର ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ନୀରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗ ସଦା ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସେଉଁଠାରେ, ଏହି ତପୋବନରେ, ସେ ତାଙ୍କର କଠୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ‘କଦମ୍ବ ଦାଶୂର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଲତା ପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦିଗବଳୟ ଦେଖି, ସେ ପଦ୍ମାସନ ଧାରଣ କଲେ ଓ ମନକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୃଥକ କଲେ। ତଥାପି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ, କେବଳ କର୍ମଫଳ ଦାନରେ ମନ ନିବେଶ କରି, ବିଧିବତ୍ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ଲତା ପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କ୍ରମ ମନ ମଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଏହି ପରି ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ସେ ମନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗୋ-ଅଶ୍୵-ନର ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦାନରେ ଉପସ୍ଥାନ କଲେ। କାଳକ୍ରମେ ତାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ହେଲା, ଆତ୍ମାର କୃପାରେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏହିପରି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆବରଣ ବିଲୀନ ହେଲା, ସଂସ୍କାର ଦୌଷ୍ୟ ଖସିଗଲା, ଏବଂ ସେ ଋଷି ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଲତା ପତ୍ର ଉପରେ ବସିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଥିବା ଏହି ଲତାରେ ଏକ ଅରଣ୍ୟଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ବିଶାଳ, ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ପ୍ରେମିକାଙ୍କ ପରି ମଧୁର, ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଲୋଳାୟିତ, ନୀଳ କମଳ ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ। ଋଷି ତାଙ୍କୁ ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ବୋଧିତ କଲେ, ଯେପରି ଏକ କୋଇଲି ଫୁଲିଥିବା ଲତାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିଥାଏ—"ଏ ନୀଳକମଳନୟନେ, କିଏ ତୁମେ? ପ୍ରେମରେ ଅନୁରାଗିତ ହୃଦୟ ନେଇ, ଏହି ଲତାକୁ ସଖୀ ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ରୂପେ କାହିଁକି ଏଠି ବସିଛ?" ତାହାରେ, ମୃଗନୟନା, ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ପୁର୍ଣ୍ଣସ୍ନିଗ୍ଧା ମହିଳା ମଧୁର ଓ ନିର୍ମଳ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ ଆଶା କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଆବଦନରେ ଶୀଘ୍ର ମିଳିଯାଏ। ମୁଁ ଏହି ଲତାବନର ଅରଣ୍ୟଦେବୀ, ତୁମର ଉପସ୍ଥିତିଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏଠି ଲତାର ଖେଳାରେ ବସିଛି। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ, ମଦନୋତ୍ସବରେ, ନନ୍ଦନବନରେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟଦେବୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ମୁଁ ମଧୁର ପୁଷ୍ପ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ କୋଇଲିର ସଙ୍ଗେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ବନିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇଥିଲି। ଏଠାରେ, ସମସ୍ତ ସଖୀମାନେ କେହି ସନ୍ତାନସମ୍ପନ୍ନ, କେହି ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ; ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିବାରୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ହେଲି। ତୁମେ ଏଠି ଦାଣ୍ଡାୟମାନ କାମଧେନୁ ସମ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଅନାଥ ସନ୍ତାନହୀନ ଭାବେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ହେବି? ମୋତେ ଏକ ପୁତ୍ର ଦିଅ, ନ ହେଲେ ଏଠି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେହ ଦେଇ ମୋର ଶୋକ ଶାନ୍ତ କରିବି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନି ହସି, ତାଙ୍କର ହାତରେ ଧରିଥିବା ଏକ ପୁଷ୍ପ ଦେଇ କହିଲେ—"ଯାଅ, ଶିଥିଳାଙ୍ଗିନୀ, ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଏକ ଶୋଭାନ୍ୱିତ ପୁତ୍ର ପାଇବ, ଯେପରି ଲତା ଫୁଲ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ସେ ମୃତ୍ୟୁର ଦୋଷ ନେଇ ଆସିବ, କାରଣ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଏହା ଚାହା। ଏହିପରି, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।" ଏପରି କହି, ଋଷି ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ସେ ଖୁସିର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ, ଏଉଁଠି ଋଷି ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟରେ ବସି ରହିଲେ। ବର୍ଷ ଓ ଋତୁ ଗତି କରିଲା। ଏମିତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେ ନୀଳକମଳନୟନୀ ଦେବୀ ବାରୋ ବର୍ଷ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇ ଋଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଁହ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ନମ୍ର କଥାରେ କହିଲେ—"ମୁନିବର, ଏହି ନିକଟରେ ବସିଥିବା ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଶିଶୁ ଆମ ପୁତ୍ର, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଲାଲନା-ପାଳନ କରିଛି। ସେ ସମସ୍ତ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କିନ୍ତୁ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ—ଏମିତି ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ ଯାହାରେ ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପୁନଃ ବିପାକ ନ ହୁଏ। ଗୁରୁଦେବ, ଦୟାକରି ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ଏବେ ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, କାରଣ ଶୁଭ କୁଳର ପୁତ୍ରକୁ କିଏ ଅଜ୍ଞାନରେ ରଖିବ?" ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ମୁନି କହିଲେ—"ତୁମର ପୁତ୍ରକୁ ଏଠି ରଖିଯାଅ, ମୋର ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ।" ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ। ସେ ଦେବୀ ଚାଲିଗଲେ, ପୁତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ ଅରୁଣ ଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ, ମୁନି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରମୟ ଓ ଅଲୌକିକ ଶବ୍ଦରେ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ଶତ ଶତ କଥା, ଦୃଷ୍ଟ ଓ ଅନୁମାନିତ ଉଦାହରଣ, ଇତିହାସ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। ସେ ସଦା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ବିସ୍ତୃତ ଅନୁକ୍ରମରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଜ୍ଞାନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ମନରେ ବିସ୍ତାର କଲେ। ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗଭୀର ଶବ୍ଦରେ, ମହାମୁନି ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ମେଘ ଆକାଶରେ ମୟୂରକୁ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇଥିବା ପରି, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଦେଲେ। ଏଭଳି ଏକ ଦିନ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ରଖି, ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଗମନ କରି, କୈଳାସ ଶିଖରରୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ପାଖକୁ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଲି।