ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଦମ୍ବ ଗଛ ଦେଖାଗଲା, ଯାହା ଧୂଳିରେ ଢାକା ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ଆକୃତି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଗଛର ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଛାୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଋଷିମନ୍ଦଳରେ ଭୟଭିତି ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା, ଯେପରି ଶଙ୍କର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ କରନ୍ତି। ଏହାର ଘନ ଏବଂ ପତ୍ରପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ପାହାଡ଼ ଭିତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଫୁଲରେ ଲତା ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିଥିଲା। ଏହି କଦମ୍ବ ଗଛ ଏକ ଆକାଶପୁରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜେ ତାଙ୍କର ପୌର ହେବା ପରି ଏଠାରେ ଥିଲେ। ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମହାପୁରୁଷ, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହି ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଏବଂ କୋମଳ ପତ୍ରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗଛକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଗୋଟିଏ ପୁଷ୍ପପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ ଏହି କଦମ୍ବ ଗଛକୁ ଆରୋହଣ କଲେ, ଯିଏ ଅରଣ୍ୟର ମହାସ୍ତମ୍ଭ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଏକାକୀ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠିଥିବା କଳ୍ପବୃକ୍ଷକୁ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଶାଖାର ଶୀର୍ଷରେ, ଯାହା ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଥିଲା, ଏକ ମହିଳା ଖୋଲା ଆକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମାନେ ଲଙ୍କା ଶିଖରରେ ବାନର ମନ ପରି ଚଞ୍ଚଳ। ସେ ତାଜା ପତ୍ରର ମୃଦୁ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବସି, ଦେଖିଲେ ଚାରିପାଖର ଦିଗବଳୟକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଶୁଭ୍ର ତଟରେ ଶୋଭିତ ନଦୀମାଳା, ପର୍ବତ ଶିଖର ମହାପାହାଡ଼ର ଅର୍ଧାଙ୍ଗ ପରି, ମେଘରେ ଢାକା ଶୁଭ୍ର ଆକାଶ ଏବଂ ନୀଳ କମଳ ହଲକା ହଲକା ହିଲୁଚି। ନୀଳ-ହରିତ ଘାସରେ ଆବୃତ, ଫୁଲ ପରି ଧୂସର ଅଙ୍ଗ, ସମୁଦ୍ର ଜଳର କୁମ୍ଭ ବହି ନିଜେ ନିଜେ ନଗରକୁ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ କରୁଥିଲେ। ଫୁଲ ଧରିଥିବା ହାତ, ଗନ୍ଧ ମାତିଥିବା ପବନ ମୁହଁ ପରି, ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ କାକର କାନ୍ଧରେ ମୁଖର ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ଝରଣାର ଶବ୍ଦ ନୂପୁର ପରି ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଆକାଶ ମୁକୁଟ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଚରଣ, ଅରଣ୍ୟ ତାଙ୍କର କେଶ, ଅରଣ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥ, ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କୁଣ୍ଡଳ। ଧାନ ଖେତ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଶିଖର ମେଘ ଏବଂ ହିମର ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକା। ସମୁଦ୍ର ଜଳର ନୂତନ ଶୋଭା ପରି, ଅରଣ୍ୟ ଗଛରେ ଭରିଥିବା, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତଃପୁର। ତାଳବସ୍ତ୍ର ପ୍ରବାହରେ ଧୋଇ ନିଆଯାଇଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟର କେସର ରେଖାରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦନର ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ରଙ୍ଗରେ ଲିପ୍ତ। ଆକାଶରେ ଲତାପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ଅରଣ୍ୟ ଲତା ଏବଂ ପବନର ଧାରାରେ ଘିରିଥିବା, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ତିନି ଲୋକର ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗ ସଦା ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ସେ ଅରଣ୍ୟର ତାପସ ଆଶ୍ରମରେ "କଦମ୍ବ ଦାଶୂର" ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗିଲେ, ଯିଏ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ଏଠି, ଲତାପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଚାରିଦିଗକୁ ଦେଖି, ପଛରେ ତାଙ୍କର ମନକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅପସାରଣ କରି କମଳାସନ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିଲେ, କେବଳ କର୍ମଫଳ ଦାନରେ ମନ ଲଗାଇ, ବିଧିବତ୍ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ, ଲତାପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କ୍ରମକୁ କେବଳ ମନରେ ପୂରଣ କଲେ। ଏଠି, ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି, ଗୋ, ଅଶ୍ୱ, ନର ଆଦି ଯଜ୍ଞ ମାନସିକ ଭାବେ କରି, ଅନେକ ଦାନ ଦେଲେ। କ୍ରମେ ସମୟ ଗତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ହେଲା, ଆତ୍ମାଙ୍କର କୃପାରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୋଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ତାପରେ, ତାଙ୍କର ଅବରଣ ହଟିଗଲା, ସଂସ୍କାର ମଳ ଝଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସେ ତାହିଁ ଲତାପତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେ ଲତାର ମୁହଁମୁହିଁ ଏକ ଅରଣ୍ୟଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁ, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଅଂଶୀୟ ଓଡ଼ଣା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଏକ ପ୍ରେମିକାର ପରି, ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଗୁଡ଼ିକ ଘୂରୁଥିଲା, ନୀଳ କମଳର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିଲେ, ଯେପରି ଏକ କୋଇଲା ଫୁଲ ଲତାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରେ। "ତୁମେ କିଏ, ହେ କମଳନୟନୀ, ଯାହାର ହୃଦୟ ପ୍ରେମରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ? କାହିଁକି ତୁମେ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଲତାରେ ତୁମ ସଙ୍ଗିନୀ ପରି ବସୁଛ?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମୃଗନୟନୀ, ନ୍ୟାୟାନ୍ୱିତ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣସ୍ନିଗ୍ଧ ମହିଳା ମୃଦୁ ଓ ନିର୍ମଳ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ କରାଯାଏ। ମୁଁ ଏହି ଲତାବନର ଅରଣ୍ୟଦେବୀ, ତୁମ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଶୋଭିତ, ଲତାର ଖେଳରେ ବସୁଛି। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ, କାମ ଉତ୍ସବରେ, ନନ୍ଦନବନରେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟଦେବୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ଆନନ୍ଦ ଫୁଲ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ କୋଇଲାର ଧ୍ୱନିରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁ ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀମାନଙ୍କ ସଭାକୁ ଯାଇଥିଲି।" "ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, କିଏ ଶିଶୁ ସହିତ, କିଏ ଶିଶୁ ବିନା—ମୁଁ ନିଜେ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଥିବାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲି। ଏଠି, ଏପରି ମହାକଳ୍ପବୃକ୍ଷ ତୁମେ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ନିର୍ସନ୍ତାନ ରହିବି, ମାନେ ମୁଁ ଅସହାୟ? ମୋତେ ଏକ ପୁତ୍ର ଦିଅ, ହେ ଭଗବନ୍ତ, ନହେଲେ ମୁଁ ଏଠି ଆଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଶରୀର ଦେଇ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବି।" ଏପରି କହିବା ପରେ, ମହାମୁନି ମୁସ୍କୁରାଇ, ତାଙ୍କର ହାତରେ ଧରିଥିବା ଏକ ଫୁଲ ଦେଉଛନ୍ତି ଏବଂ କହିଲେ—"ଯାଅ, ସୁକୁମାରୀ; ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଏକ ପୂଜ୍ୟ, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ, ଯେପରି ଲତା ଏକ ଅପୂର୍ବ ଫୁଲ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ସେ ମୃତ୍ୟୁର ଦୋଷ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେବ, କାରଣ ତୁମେ ଦୁର୍ଲଭ ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ କରିଛ। ତେଣୁ ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।" ଏପରି କହି, ମୁନି ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆସା ପ୍ରକାଶ କରିବା ସହିତ ବିଦାୟ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ, ଏଉଁଠି ସେ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଇ ରହିଲେ, ସମୟ ଦୀର୍ଘ ହେଉଥିଲା, ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ଚଳିଥିଲା। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏହି କମଳନୟନୀ ମହିଳା, ବାରୋଟି ବର୍ଷ ପୂରଣ କରି ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରକୁ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇ ଆସିଲେ।