ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧି ଆସେ, ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ; ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଥାଏ, ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ରୋଗ ଆସେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷଣରେ ଏହି ବିଶାଳ ମାୟା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ନିତ୍ୟ ଉଲ୍ଟାପାଲଟା ଘଟାଏ; ଏହି ଜଗତର ମୂହ ଠାରୁ, ଏକୁଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବାକ୍ ନ ହେବେ କି? ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆକାଶ ଅନ୍ଧକାରର ମଲିନତାରେ ଢାକିଯାଏ, ପୁନଃ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସୁନା ରଙ୍ଗର କିରଣରେ ମନୋହର ହୁଏ। ଏକ କ୍ଷଣ ଏହା ନୀଳ କମଳ ଓ ମେଘମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ, ଏକ କ୍ଷଣ ତିବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠେ, ଏବଂ ଏକ କ୍ଷଣ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ରହିଯାଏ। କେବେ ତାରାମଣିରେ ଚମକୁଥାଏ, କେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥାଏ, କେବେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥାଏ, କେବେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚକ୍ରରେ, ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଭୟଭୀତ ନ ହୁଏ? ଦୁଃଖ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆସେ, ସୁଖ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆସେ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣିକ—ହେ ମୁନି, କ’ଣ କ୍ଷଣିକ ନୁହେଁ? ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିଲା, ଏବେ ଦିନ ବିତିବା ସହିତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯାହା ଏକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। କ୍ଲୋଥକୁ ମଣିଷ ମାଟିର ମାଟି ଦେଖେ, ଏବଂ ମାଟିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କ୍ଲୋଥରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ତାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଉଲ୍ଟାସିଯାଏ। ବୀରକୁ କେବେ ଦୁର୍ବଳ ହତ୍ୟା କରେ, ଏବଂ ଏକ ଲୋକ ଶତମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରେ; ସାଧାରଣ ମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ—ସବୁ କିଛି ଚକ୍ରାକାର ଘୁରୁଛି। ଏହି ସଂସାର ସଦା ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଚାଲିଯାଏ, ଅଶାନ୍ତି ଓ ଆସକ୍ତିର ତରଙ୍ଗ ଭଳି। ଶିଶୁବୟସ୍କ କିଛି ଦିନ ରହିଥାଏ, ପରେ ଯୌବନର ରୂପ ଆସେ, ତାପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା; ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ କେବେ ଏକ ରୂପରେ ରହେନାହିଁ, ଯେପରି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କାଠ। ମନ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, କେବେ ଦୁଃଖିତ, କେବେ ସ୍ନିଗ୍ଧ; ଏହି ମନ ନାଟକର ଅଭିନେତା ଭଳି ସବୁ କାମରେ ଚଳାଚଳ କରେ। ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ, ପୁନଃ ଅନ୍ୟଠାରେ—ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଶିଶୁର ଖେଳ ଭଳି ଅନବରତ ନୂତନ ଘଟଣା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ଶତଶଃ ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଦ୍ୱାରା ସଂଗ୍ରହ, ଉତ୍ସାହ, ଭୋଗ, ବିନାଶ, ଆଘାତ ଓ ଶୋଷଣ କରେ। ଏକ କ୍ଷଣରେ ଅନ୍ୟ କିଛି, ଏକ ଦିନରେ ଅନ୍ୟ କିଛି, ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଚତୁର ଠକାଇ ଦେଉଥିବା ଭଳି କେହି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ଆଜି ଯାହା ଅଛି, ସେ କାଲି ନାହିଁ; କାଲି ଯାହା ଅଛି, ସେ ଆଜି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ସମୟର ଯାହା, ସେ ଆଜି ନୁହେଁ; ସବୁ କିଛି ପୁନଃ ପୁନଃ ଘୁରୁଛି। ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ସଦାବହାର, ସୁଖ ଦୁର୍ଲଭ; ଦିନ ଓ ରାତି ଭଳି ଏହି ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଚକ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛି। ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ବନ୍ଧିତ, ଯେଉଁମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ କିଛି ଏକେ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ। ପଦେ ପଦେ ଏହି ପାପ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିପଦରେ ପକାଇ ଦେଉଛି; ଏହା ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍ଟତାର ଅବଶେଷ, ଅବଧାନ ଛାଡି ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ଧକାର ରେଖା ଭଳି। ତିନି ଲୋକର ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଫଳ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ସଂସାର ଚକ୍ରର ଅଶାନ୍ତି ଝଡ଼ରେ ଝଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ମନ ବିବେକ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ସତ୍ୟ ସରୋବରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଦିନକୁ ଦିନ ସଂସାର ଚକ୍ର ନିମ୍ବ ଗଛର ତୀବ୍ର ତିକ୍ତତା ଭଳି ଅତି ଦୁଃଖମୟ ହୁଏ। ରାଜା, ଲୋକମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦିନକୁ ଦିନ କଠୋରତା ବଢ଼ୁଛି, ଭଲମାନେ କମିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି କଠିନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରେ। ପୃଥିବୀର ସୀମା ସବୁଠାରେ ହଠାତ୍ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଶୁଷ୍କ ଫଳ ଫାଟିବା ଶବ୍ଦ ଭଳି। ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାନ୍ତି; ଏକାକୀ ଓ ଚିନ୍ତାର ଅଙ୍କୁର ନଥିବା ମନ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୋ ଉଦ୍ୟାନ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଧନ ମୋତେ ସନ୍ତୋଷ ଦେଉନାହିଁ; ଲାଭର ଆଶା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ—ମୁଁ ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଏହି ସଂସାର ଅନିତ୍ୟ ଓ ଖାଲି, ଆସକ୍ତି ଅତି ଦୁଃସହ; ଅଶାନ୍ତ ମନରେ କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହେଁନି, ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନି; ଯେପରି ଅଛି, ଏମିତି ଅଛି—ଆଶା ଓ ଆତୁରତା ଠାରୁ ମୁକ୍ତ। ମୋତେ ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ, ଧନ କିମ୍ବା ଆଶାର କ’ଣ ଉପକାର? ଏ ସବୁ ଅହଂକାରରେ ଥିଲା, ଏବେ ଏହା ମୋ ପାଖରୁ ଅପସାରିଛି। ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମର ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବନ୍ଧନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଆସକ୍ତି ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ମହାନ। ମୋର ମନ ସଂସାରର ଅହଂକାରୀ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି କମଳକୁ ହାତୀର ପାଦ ଦଳି ଦେଇଥାଏ। ହେ ମୁନି, ଏ ଦିନ ଯଦି ସୁସ୍ଥ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଚିକିତ୍ସା କରାଯିବ ନାହିଁ, ତେବେ ପୁନଃ କେବେ ଏହି ଅବସର ଆସିବ? ବିଷ କୁହାଯାଏନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ବିରୋଧ ହିଁ ବିଷ; ଏହି ଭୋଗ ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତର ଦେହକୁ ନାଶ କରେ, ସାଧାରଣ ବିଷ କେବଳ ଏକ ଦେହକୁ। ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ବନ୍ଧୁ-ଆତ୍ମୀୟ, ଜୀବନ-ମୃତ୍ୟୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀର ମନକୁ ବନ୍ଧିପାରେନାହିଁ। ହେ ଭୂତଭବ୍ୟବିଦ୍, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯାହାଫଳରେ ମୁଁ ଏହି ମୁନିଭଳି ଶୋକ, ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିବି। ଅଜ୍ଞାନର ଜଙ୍ଗଲ ଆସକ୍ତିର ଜାଲରେ ଜଟିଳ, ଦୁଃଖର କାଣ୍ଟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିପଦ ଓ ଅପତ୍ୟାରେ ଘନ, ଭୟଙ୍କର ଆକାରର। ହେ ମୁନି, ମୁଁ ସଂସାର ଗତିର ଦୁଃଖ ଓ ବିଷର ଦାହକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକୁ ଦ୍ୱାରା କଟାଯିବା ଭଳି ସହିପାରିଛି। ଲୋକମାନେ ଏହି ଭ୍ରମରେ ଅଟକି ରହନ୍ତି—‘ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା’—ଏହି ଭ୍ରମ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ପବନରେ ଧୂଳି ଉଡ଼ିଯିବା ଭଳି ଉଲ୍ଟାଇଦେଉଛି।