ଏକ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାଦମ୍ବ ଗଛ ଥିଲା, ଯାହାର ମୂଳ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଡ଼ି ଓ ଚଉଡ଼ା ପିଠି ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଚାପି ଧରିଥିଲେ, ଏହା ନିଜ ପ୍ରବଳ ଶିଳା ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଡ଼ି ରହିଥିଲା। ଏହି ଗଛର ଶାଖା ଓ ଖୋପ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଉଡ଼ୁଥିଲେ, ଏହା ଏକ ଶୂଙ୍ଗଧାରୀ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭରିଥିଲେ। ଗଛର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଶାଖା ଓ ତାଲି ଦଳ ଚଞ୍ଚଳ ହେବାରୁ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ଦଳ ଲତା ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ଏବଂ ବନପବନ ତାଙ୍କୁ ନାଚିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି। ଏହି କାଦମ୍ବ ଗଛ କେବଳ ଲତାମାନେ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହା ପ୍ରେମର ସ୍ୱାଦ ରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମାକୁ ଗୁଞ୍ଜରଣ ମାନେ ଏକ ମଧୁର ଗୀତ ଭଳି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଦୂରରୁ ଦେଖିବାକୁ ଏହି ଗଛ ନୂତନ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ମାନେ ଆକାଶରେ ଯାଉଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ଆସୁଥିବାକୁ ଏହି କୋଇଲୀ ଓ ମଧୁମାକୁ ଦଳର ଡାକରେ ସ୍ୱାଗତ କରୁଛି। ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଜଣାଉଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ସେମାନେ ତାଜା କଳି ଓ ଫୁଲର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ହସୁଛନ୍ତି। ଏହି କାଦମ୍ବ ଗଛ ଏକ ପାରିଜାତ ଗଛ ଭଳି ଆକାଶକୁ ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ଦଳ ଓ ଗୁଛ ଉପରକୁ ତାଲ ଦେଉଥିଲା; ତାଳ ଉପରକୁ ଉଠିଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଏହା ଆକାଶକୁ ଧାଉଛି। ମଧୁମାକୁ ଗୁଞ୍ଜରଣ ଓ ଘନ ଫୁଲ ଗୁଛ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗଛ ଅପୂର୍ବ ଚମକରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଟକ୍କର ଦେଉଛି। ଚମକୁଥିବା ଫୁଲର ଗୁଛ ନାଗମାଣି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏହି କାଦମ୍ବ ଗଛ ଶେଷନାଗଙ୍କ ପରି ଭୂମିରୁ ଉଠି ଆକାଶକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା। ଧୂଳିରେ ଢାକା ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଶଙ୍କର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଫଳର ଛାୟା ତଳେ ଏହା ମହାର୍ଷିମାନେ ଭୟଭିତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏହି କାଦମ୍ବ ଗଛ ଘନ ଶାଖା-ପାତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାକୃତିକ ଦିଵାଲ ତିଆରି କରିଥିଲା, ଫୁଲର ଲତା ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡପ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହି ଗଛର ନାଗରିକ ଭଳି ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲେ। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଜ୍ଞାନୀ ମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ଫଳ ଓ କିଶୋର ପାତାରେ ଭରିଥିବା ଏହି କାଦମ୍ବ ଗଛ ପ୍ରକୃତିର ଫୁଲ ଶୈଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଗଛକୁ ସେ ବନର ଏକ ମହାସ୍ତମ୍ଭ ଭାବେ ଦେଖି, ତାହାରେ ଚଢ଼ିଲେ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଏକାକୀ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା କଳ୍ପବୃକ୍ଷରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ। ତାହାର ଏକ ଶିଖର ଶାଖା ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଥିଲା, ଏଠିକୁ ଏକ ମହିଳା ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ମନ୍ଦିର ଶେଷ ଶାଖାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ବାନର ମନ ଭଳି। ସେ ତରୁଣ ପତ୍ରର ମୃଦୁ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବସି, ଚାରିପଟ ଦିଗକୁ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରିତ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ସୁନ୍ଦର ତୀର ଥିବା ନଦୀମାନେ, ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ଏକ ମହାପୃଷ୍ଠ ଭଳି, ନିଳ ମେଘରେ ଢାକା ଖୋଲା ଆକାଶ, ଏବଂ ହଳୁହଳୁ ହଲୁଚିଁ ନିଳ କମଳ। ନୀଳ-ହରିତ ଘାସରେ ଢାକା ଦେହ, ଫୁଲ ଭଳି ଫିକା ଚାମର, ସମୁଦ୍ର ଜଳ ଭରା କୁଁଜା ନେଇ ସେମାନେ ସହରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ଖିଳିଥିବା କମଳ ଧରି, ସୁଗନ୍ଧି ପବନ ମୁହଁ ଭଳି, ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ କାଉଆର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଝରଣା ଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣ୍ଡୁଚି ନୂପୁର ଭଳି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶ ମୁକୁଟ ଭଳି, ଭୂମି ଚରଣ ଭଳି, ଜଙ୍ଗଲ ଚୁଲ ଭଳି, ଅରଣ୍ୟ ଚଉଡ଼ା କଟି ଭଳି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଲା ଝୁମକା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଧାନ ଖେତ ଓ ଚନ୍ଦନ ଦାଳି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ତାଙ୍କର ଚୂଡ଼ା ମେଘ ଓ ହିମର ସ୍ୱେତ ପୋଶାକ ଭଳି ଥିଲା। ସମୁଦ୍ର ଜଳର ତରଳ ଶୋଭା ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଅନ୍ତଃପୁର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଶିରିଷ ତରୁ ତଳେ ଏହି ଜଗତର ଅନ୍ତଃପୁର ଅନୁଭବ ହେଉଥିଲା। ବସନ୍ତ ଋତୁର ଜଳରେ ଧୋଇଥିବା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କେଶର ରେଖାରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ସଜିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ସମ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଲତାର ଏକ ପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ଜଙ୍ଗଲ ଲତା ଓ ପବନର ଧାରାରେ ଘେରାଯାଇ, ସେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରତି ଦିଗ ସଦା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ଏପରି ଭାବେ, ସେ ତାହାଁରେ ଅତି ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ—ସେ ହେଲେ କାଦମ୍ବ ଦାଶୂର, ଏକ ତପସ୍ବୀ ଯିଏ ଘର୍ଷଣ ତପସ୍ୟାରେ ଅଚଳ ଥିଲେ। ଏଠି, ଲତା ପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ସେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଚାରିପଟ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଏବଂ ତାପରେ ପଦ୍ମାସନ ନେଇ, ମନକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏକାଗ୍ର କରିଲେ। ସେ ଏଉଁଠାରେ ଉଚ୍ଚତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିଲେ, କେବଳ କର୍ମଫଳ ଦାନରେ ମନ ଲଗାଇ, ମନସ୍କାମ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ ଲତା ପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ସେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କେବଳ ମନରେ କରିଥିଲେ। ଏଠି, ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି, ଗୋ, ଅଶ୍ୱ, ନର ଆଦି ଯଜ୍ଞ ମନସିକ ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦେବତାମାନେ ଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତପସ୍ୟା କରି, ତାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ହେଲା, ଆତ୍ମାଙ୍କର କୃପାରୁ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହିପରି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଦୂର ହେଲା, ଚିତ୍ତର ସମସ୍ତ ମଳ ଖସିଗଲା, ସେ ଏହି ଲତା ପତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଏହି ଲତା ପାଖରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟ ଦେବୀ, ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁ, ଫୁଲରେ ଝୁଲୁଥିବା ବସ୍ତ୍ର। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଏକ ରତିମୟା ପ୍ରେମିକା ଭଳି, ମଦିରା ଭରା ଚକ୍ଷୁ, ନୀଳ କମଳର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ। ସେ ମୁହଁ ନମାଇ ଦେବୀକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯେପରି ଫୁଲ ଲତାକୁ କୋଇଲୀ ଡାକେ। “ତୁମେ କିଏ, ହେ କମଳନୟନେ, ଯାହାର ହୃଦୟ ପ୍ରେମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ? କାହିଁକି ତୁମେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ଲତା ଉପରେ ତୁମର ସଙ୍ଗୀନୀ ଭଳି ବସିଛ?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ମୃଗନୟନା, ଧୂସରା, ପୂର୍ଣ୍ଣସ୍ନିଗ୍ଧ ଅଂଗୀକାରରେ ଦେବୀ ମଧୁର ଓ ନିର୍ମଳ କଥା କହିଲେ।