ହେ ରାମ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସଂସାରର ମାୟାର ସ୍ୱରୂପକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଦାଶୂର ନାମକ କଥାଟି ଶୁଣାଇବି। ଏ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବଡ଼ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେଶ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମଗଧା କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଗଛ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଛି। ସେଠି କଦମ୍ବ ଜଙ୍ଗଲ ଅପାର, ତାଳ ଗଛରେ ଢକା ପ୍ରାନ୍ତର, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏହି ଦେଶର ସୀମାରେ ଲୁଶ୍ୟ ଫସଲ ଖେତ, ନଗର ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀପାରେ ଅନେକ ପଦ୍ମ, ନୀଳ କମଳ ଓ ଶାଳୁକ ଖିଳିଥାଏ। ଉଦ୍ୟାନର ଝୁଲାରେ ଖେଳୁଥିବା ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ଗହଣାର ଝୁଣ୍କାର ଧ୍ୱନି ତୋଳନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଖିଳିଥିବା ରାତିର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେଠି ଏକ ପାହାଡ଼ର ଢାଳାଣିରେ, ଯେଉଁଠି କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ ଘନ ଛାୟା ଦେଉଛି, କଦଳୀ ଗୁଛର ଛାୟା ଓ ନୀପ ଝାଡ଼ର ଦ୍ୟୁତି ଅଛି, ସେଠି ପରିବେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର। ଝାଡ଼ିରେ ଟିଟିରି ଚିଁଚିଁ କରେ, ଝରଣାର ଜଳ ଧ୍ୱନି ହୁଏ, ଆମ୍ବ ଲତା ଖିଳିଯାଏ, କୋଇଲି ମଧୁର ସୁରେ ଗାଏ। ଅଞ୍ଚଳର ଜନଜାତି ମହିଳାମାନେ ଖେଳନ୍ତି, ଆକାଶ ତାଳପତ୍ରରେ ଢକା, ଝିଲିମିଲି ପଦ୍ମ ଭରା ପୋଖରୀ ଜୀବଜନ୍ତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଫୁଲର ଧୂଳି ହେବା ହଳକା ପବନ ଅଞ୍ଚଳକୁ କେସର ରଙ୍ଗ ଲାଗେଇ ଦେଉଛି, ପୋଖରୀରେ ପାଣିପଖାଳିର କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଉଛି। ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ମହାନ ପାହାଡ଼ର ମଧ୍ୟରେ, ଅଦ୍ଭୁତ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ଛାୟାରେ ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳ ତପସ୍ବୀ ବସୁଥିଲେ। ସେଇ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଦାଶୂର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପୋଧନ୍ୟ, କଦମ୍ବ ଗଛର ଏକ ଶାଖାରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ, କାମନା ବିହୀନ ଓ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ଥିଲେ ଏହି ତପସ୍ବୀ? କେଉଁ ଦୂର୍ଭାଗ୍ୟରେ ସେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ କେମିତି ସେ ବଡ଼ କଦମ୍ବ ଗଛର ଶାଖାରେ ନିବାସ କରିଲେ? ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶରଳୋମା, ଯେଉଁଠି ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସେଇ ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର କେବଳ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କଚ ଅଛି, ସେଉଁଠି ପିତାପୁତ୍ର ଦୁଇଁଜଣେ ଅରଣ୍ୟରେ ଜୀବନ କାଟୁଥିଲେ। ଅନେକ ବର୍ଷ ବିତିଗଲାପରେ, ଶରଳୋମା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେବଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ, ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁଠୁ ଉଡ଼ିଯାଏ ପରି। ପିତା ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ, ଦାଶୂର ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାକି କାନ୍ଦିଲେ, ମା ବିହୀନ କୁରର ପକ୍ଷୀ ପରି ବିଲାପ କରିଲେ। ପିତୃଶୋକରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅତିବେଦନାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶୀତ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବା ପରି ତିନି ମୁନ୍ଦାଇଯିଲେ। ଏପରେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଶିଶୁଟିକୁ ଅରଣ୍ୟର ଏକ ଦେବତା, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। "ମୁନିପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏପରି କାନ୍ଦୁଛ କାହିଁକି? ସଂସାର ଚଞ୍ଚଳ, ଏହି ତଥ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ ନାହାଁତ କି? ସଂସାରର ଗତି ସଦା ଏପରି; ଜନ୍ମ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ। ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଁ କି ଅନ୍ୟ କିଛି—ସେ ସବୁ ଅବଶ୍ୟ ନଶ୍ୱର; ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନବଶ୍ୟକ ଶୋକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ତ ହେବା ପରି ଏକ ଦିନ ଅବଶ୍ୟ ଅନ୍ତ ହେବ।" "ସେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, 'ସେ ଦେହହୀନ'—ଇ ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇଥିବା ଦାଶୂର ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ବିଜୁଳି ପରେ ମেঘ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରି। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କରି, ସେ ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଭ୍ରାହ୍ମଣ କର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନେକ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ହୋଇଉଠିଲେ। ତଥାପି, ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଜଣା ଓ ଅଜଣା ଜିନିଷର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଏହି ପବିତ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ପୃଥିବୀ ନିଜେ ପବିତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଏହା ଅପବିତ୍ର ଲାଗିଲା, କେଉଁଠିଓ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ସେ ନିଜେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ—"ମୋର ବାସ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଗଛ ଶିରାରେ ହେଉ।" "ଏବେ ମୁଁ ଏପରି ତପସ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏକ ପକ୍ଷୀର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ, ଶାଖା ପତ୍ରରେ ବସିପାରିବି।" ଏପରି ଭାବି, ସେ ଜୋର ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ନିଜ ମାଂସ କାଟି ତାହାକୁ ହୋମ କଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗଳା ମୋର ମୁଁହରୁ କହିଲା—"ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମାଂସ ଅଗ୍ନିରେ ଅଖାର ହେଉନାହିଁ।" ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସପ୍ତ-ଜ୍ୱାଳା ଅଗ୍ନି ଦେବତା ଦେହଧାରଣ କରି, ବାଣୀର ଅଧିପତି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ—"ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହଁ, ତାହା ଗହଣ କର, ଯେପରି ରତ୍ନକୁ ଜାରିରୁ ନିଆଯାଏ।" ଅଗ୍ନି ଏପରି କହିଲେ, ଫୁଲ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ହୋଇ, ଯୁବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଜୀବଜନ୍ତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପବିତ୍ର, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରୁନାହିଁ। ତେଣୁ, ମୋ ବାସସ୍ଥାନ ଗଛ ମାନଙ୍କ ଉପରେ ହେଉ।" ମୁନିପୁତ୍ର ଏପରି କହିଲେ, ଦେବତା ଶିଖୀ, ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ ସମସ୍ତ ଦେବତା, "ତଥାସ୍ତୁ" କହି, ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେପରେ, ଏହି ଛୁଆ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଯେପରି ସଂଧ୍ୟା ମେଘ ଅଲପ ହେବାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ସେ ନିଜ ଅଭିଷ୍ଟ ଲାଭ କରି, ମୁଁହ ଆନନ୍ଦର ଜ୍ୱାଳାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହସିଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର କଳାରେ ଘିରିଥାଏ, ଖିଳିଥିବା ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ, ଓ ଦନ୍ତର ଚମକ ଭରା ହସ। ଏହିପରି ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ମେଘମାଳା ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିଲା, ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ଥକି ଗଛର ତଳରେ ଛାୟା ନେଉଥିଲେ, ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଶାଖାରେ ଦିଗ୍-ଦିଗନ୍ତର ଗର୍ଭ ମାପିଥିବା ପରି, ଖିଳିଥିବା ଫୁଲର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଅଂଶକୁ ନଜର ପକାଉଥିଲେ।