ଏକ ଅମୂର୍ତ୍ତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—ସେ ନାମହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି କଳ୍ପିତ ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆଗ୍ରହ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏ ଭାବ ଆବାର ଆବାର ଆସିଥାଏ। ଆଶା ଆବାର ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଆକାଶ ଆବାର ଫେରିଥାଏ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ ଆବାର ଦେଖାଦିଏ; ସୃଷ୍ଟି ତିନି ପୁଣି ଆସିଥାଏ, ଯେପରି ଉତ୍ସବ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଭିନବ ପ୍ରଭା। ଆବାର ଦେବତା ଓ ଦାନବ, ଆବାର ଲୋକର ଉନ୍ନତି, ଆବାର ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ପୃଥିବୀର ନିବାସ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ପୁଣି ଆସିଥାଏ। ଆବାର ନାରାୟଣ ଦେବ, ଆବାର ମନୁର ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଆବାର ଆଶା, ଚଳିତ ଓ ମନୋହର ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ ଓ ପବନ—ପୁଣି ଦେଖାଦିଏ। ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ମେରୁ ପାହାଡ୍ ତାଳ ଭାବରେ ଓ ତାରାଗୁଡିକ ଦଳ ଭାବରେ ଏକ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ପୁଣି ଆସିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ରୂପରେ, ସିଂହର ନଖ ଭଳି କିରଣ ଦେଇ, ଆକାଶର ଜଙ୍ଗଲ ମାନେ ଚାଲି, ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାରକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ, ସିଂହ ହାତୀ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି। ପୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ମନୋହର, ମନ୍ଗୋ ଫୁଲ ଭଳି କମ୍ପିଥିବା କିରଣ ଦେଇ, ଚାରିଦିଗର ମୁହଁକୁ ଅଳଙ୍କାର କରେ, ଯେପରି ବଧୁମାନେ। ପୁଣି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମର ଫଳ ମେଘ ମୂଳରେ ହାରାଇ ଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ତାଳ ଭାଗ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଗରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ପୁଣି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଫଳର ପଙ୍କ୍ଷୀ ଭାବରେ, ସଂସାରର ଆରମ୍ଭ ଭାବରେ, ସମୟର ପକ୍ଷୀ ହାଲୁକା ଡେଙ୍ଗା ଦେଇ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଏ। ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ରାଜା ରସ ଚିବି ଚାଲିଯାଏ, ଦେବତାମାନେ ମଧୁପଦ୍ମକୁ ଆସିଥାନ୍ତି। ପୁଣି ସମୟ ଶୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ଦ୍ୱନ୍ଦ ଯୁଗରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନ ସ୍ପଷ୍ଟ ସମୁଦ୍ରକୁ ମାଟି ଦେଇ ଦୂଷିତ କରେ। ପୁଣି ସମୟର କୁମ୍ଭକାର ଚାଲି ଜଣାମାନେ ଭାଣ୍ଡ କରେ, ସମୟର ଚକ୍ର ତ୍ରୁଟିହୀନ ଓ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଘୁଡ଼ିଥାଏ। ପୁଣି ଜଗତ ନିରାସାର ହୋଇଯାଏ, ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଶୁଷ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଯୁଗାନ୍ତ ଆସିଲାପରେ। ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଦଳ ଶରୀରକୁ ଦହିଦେଇ, ଜଗତ ମୃତ ଅସ୍ଥି ରେ ଭରିଯାଏ, ଶ୍ମଶାନ ପରି ଦେଖାଏ। ପୁଣି ପାହାଡ ପଦ୍ମର ଝରଣା ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଜଗତ ଏକ ମହା ସମୁଦ୍ର ଭାବରେ ତୃଣ ଭାଗ ଉଡ଼ି ନାଚିଥାଏ। ପୁଣି ପବନ ଓ ଜଳ ଶାନ୍ତ ହେଲାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଆକାଶ ଅପୂର୍ବ ଭାବରେ ଦେଖାଏ। ତାପରେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଉପଭୋଗ କରି, ସମତାରେ ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲାବେଳେ, ଜୀବନ ଶୁଷ୍କ ଶରୀର ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ପୁଣି କିଛି ସମୟ ପରେ, ମନ ଶୂନ୍ୟରେ ଜଗତ ରୂପ କଳ୍ପନା କରେ, ଯେପରି ଦିବ୍ୟ ଗାୟକ ଆକାଶରେ ନଗର ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ପୁଣି ଲୟ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ରାମା, ଚକ୍ର ପରି ଆବାର ଆବାର ଘୁଡ଼ିଥାଏ। ଏହି ମହା ମାୟାର ଦୀର୍ଘ ଦର୍ଶନରେ, ରାମା, ଯଦି ତୁମେ ତଦନ୍ତ କରିବା, କ’ଣ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ? ରାମା, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରଟି ଏକ ଦାସୂର ଗଥା ପରି—କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଅବିରତ ପ୍ରସାରିତ ରୂପ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ—ଅସତ୍ୟର ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ; ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୁଏ, ଭୋଗ ଓ ଶକ୍ତି ଲାଗି ଚିନ୍ତା ରେ ଚିତ୍ତ ତଳାଶି ଯାଏ, ସେମାନେ ତଥ୍ୟ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ସମୟରେ ଚାଳାକ ମନୁଷ୍ୟ ତାହାକୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତ ମାୟାକୁ ହାତରେ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ଦେଖନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ମାୟାକୁ ଦେଖେ, ସେ ଅହଂକାର ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେପରି ସାପ ତାହାର ଚମ୍ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏପରି ବିରକ୍ତି ଆସିଲାପରେ, ସେ ଆବାର ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶରୀରରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ଦହିଥିବା ମାଟିର ଅଙ୍କୁର ଭଳି। ଅଜ୍ଞାନୀ ଶରୀରର ଉନ୍ନତି ଲାଗି ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି, ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଓ ନାଶ ଲାଗି ନିର୍ଦିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଭଳି ଶରୀରର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ କଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେଉଁ ସେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ରଖ। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରଟି ଦାସୂର କଥା ପରି—କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା, ଅସାର; ଏଠାରେ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି, ମହାପ୍ରଭୁ? ଏବେ, ରାମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦାସୂର ନାମକ ଏକ କଥା କହିବି, ଏହି ଜଗତ ମାୟାର ପ୍ରକୃତ ରୂପର ଉଦାହରଣ ଭାବରେ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭୂମି ଅଛି, ଯାହାକୁ ମଗଧ କୁହାଯାଏ, ଅଦ୍ଭୁତ ଗଛ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ଭୂମି କଦମ୍ବ କୁଞ୍ଜରେ ଭରିଆ, ତାଳ ଗଛର ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ ଭାଗ ଭାଗିଆ, ଅଦ୍ଭୁତ ପକ୍ଷୀ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ। ଘନ ଫସଲର କ୍ଷେତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉପକୂଳ ଭାବରେ, ସହରର ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସଜିତ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀ ପାର ଉପରେ ପଦ୍ମ, ନୀଳ ଶତଦଳ ଓ ଜଳପଦ୍ମର ଫୁଲ ରହିଛି। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଦ୍ୟାନର ଝୁଲାରେ ଖେଳିବା ସମୟରେ ଗହଣାର ଝଙ୍କାର ଶୁଣାଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ଗୁଞ୍ଜରେ ରାତିର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଭୋଗ କରାଯାଏ। ସେଠାରେ ଏକ ପାହାଡର ଢାଲରେ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘନ, କଦଳୀ ଗୁଛର ଛାୟା ଓ ନୀପ ଗଛର ଚମକ ରହିଛି। ଏଠାରେ ଚିରୁଇ ପକ୍ଷୀ ଝୁମୁରି ଗାନ ଗାଏ, ଝରଣାର ଜଳ ଗୁଞ୍ଜରେ, ଆମ୍ବ ଲତା ଫୁଲିଥାଏ, କୋଇଲା ମଧୁର ଗୀତ ଗାଏ। ଏଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜନଜାତି ମହିଳାମାନେ ଖେଳିଥାନ୍ତି, ଆକାଶ ପାଲ୍ମ ଗଛର ପତ୍ରରେ ଢକିଥାଏ, ପୋଖରୀରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଛି, ଜଳଜୀବର ଭରିଆ। ଏଠାରେ ପବନ ଫୁଲର ପୁଷ୍ପର ରେଣୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଥିବା, କେସର ରଙ୍ଗରେ ମିଶିଥାଏ, ଏବଂ ନଦୀକୁ ଆତ୍ମୀୟ ଜଳପକ୍ଷୀ ଚିତ୍କାର କରେ। ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡରେ, ଅଦ୍ଭୁତ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମବାନ୍ତ ଏବଂ ତପସ୍ୱୀ ଋଷି ବାସ କରୁଥିଲେ।