ଏଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ମାୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରର ଭଳି ଭ୍ରମ ତିଆରି କରେ, ଯେଉଁଠି ସବୁ କ୍ରମ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ । ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭଙ୍ଗିମା ମନମୋହିନୀ ଓ ବଡ଼ ଚାଳ ଆନନ୍ଦଦାୟକ । ସେ ପୁନିପୁନି ଦୀପ୍ତିର ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ଆଲୋକ ଚମକାଇଦେଇଥାଏ, ବିଦ୍ୟୁତର ଭଳି; ଏହି ସଂସାରର ମାୟା ଏକ ନୃତ୍ୟର ଭଳି ଚମକେ । ଗତ ଦିନଗୁଡିକ, ସମ୍ପଦ, କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ସବୁ ଏବେ ସ୍ମୃତିର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ । ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଆକୃତି ଅବନତି ହୁଏ, ପ୍ରତିଦିନ ପୁନଃ ଉଦୟ ହୁଏ; ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ପାଇଁ, ଏହି ଦହିଯାଇଥିବା ସଂସାରର ଶେଷ ନାହିଁ । ମାନବ ଜନ୍ତୁ ହେବାରେ, ଜନ୍ତୁ ମାନବତ୍ବ ଲାଭ କରିଥାଏ; ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟତ୍ୱ ହରାଇଦେଇଥାନ୍ତି — ଏଠି କ’ଣ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଛି? ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାର ରଶିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ପୁନିପୁନି ବୁନିଥାଏ, ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସମୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନାଶର ସୀମାକୁ ଦେଖିଥାଏ । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ନାଶକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ତଳ ଅଗ୍ନିକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ । ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଖାଲି ସ୍ଥାନ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଦିଗବାସୀ — ସବୁ ନାଶର ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଶୁଷ୍କ ଜଳ ଭଳି । ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, ଦାସ, ମିତ୍ର, ଦ୍ରବ୍ୟ — ଯେଉଁଠି ନାଶର ଭୟ ଅଛି, ସେଠି ସବୁ ରସହୀନ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସଂସାରର ଭାବଗୁଡିକ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବଳ ସ୍ମୃତି ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ନାଶର ଦେମନ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମୃଦ୍ଧି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରୋଗ । ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ବଡ଼ ମାୟା ବିପରୀତତା ଆଣେ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ଏହି ଦୁନିଆର ଭ୍ରମରୁ ଅସ୍ତିର ନୁହେଁ? ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାରର କାଳିକାରେ ମଲିନ ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୁନା ଆଲୋକର ମୃଦୁ ଚାଞ୍ଚଳତାରେ ସୁନ୍ଦର ହୁଏ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନୀଳ କମଳ ଓ ମେଘମାଳାରେ ଶୋଭିତ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗୁଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାରାର ଚମକ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶୋଭା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆନନ୍ଦ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କାସିତ । ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ — ଏହି ଦୁନିଆରେ କେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଭୟ ଭାବିନାହିଁ? ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅପଦ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭାଗ୍ୟ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର — ଏ ମୁନି, କ’ଣ ଅସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ? ପୂର୍ବରୁ ଏଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିଲା; ଏବେ ଦିନ ଯାଇଗଲାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉଦୟ ହେଲା । ମହାପ୍ରଭୁ, ଯାହା ଏକାକାର ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ । କପଡ଼କୁ ପାତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ପାତ୍ରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କପଡ଼ରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ — ଏଭଳି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ପ୍ରତିକୂଳ ହୁଏ । ଏକ ବୀର କୁନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ହତ ହୁଏ, ଏକ ଲୋକ ଶତ ଲୋକକୁ ହତ କରେ; ସାଧାରଣ ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଲାଭ କରନ୍ତି — ସବୁ କ୍ରମ ଏହି ଦୁନିଆରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ । ଏହି ସଂସାର ସବୁବେଳେ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଅସ୍ଥିର ଉତ୍ତେଜନା ଓ ଆଶାକୁ ନେଇ, ତରଙ୍ଗର ଭଳି । ଶିଶୁବାୟସ କିଛି ଦିନ ରହିଥାଏ, ପରେ ଯୁବତ୍ୱର ଗୌରବ, ତାପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା; ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏକାକାର ରହିନାହିଁ, ବାହ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଭଳି । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଷାଦ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୃଦୁତା; ମନ ଏକ ଅଭିନେତାର ଭଳି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ, ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ, ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ — ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଅକ୍ଷୀଣ ଶକ୍ତିରେ ଶିଶୁ ଖେଳର ଭଳି ତିଆରି କରେ । ଏହା ଏକାଠା କରେ, ଉତ୍ସାହିତ କରେ, ଭୋଗ କରେ, ନାଶ କରେ, ଆঘାତ କରେ, ଶୋଷଣ କରେ; ଏହି ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏଠି ଶତ ଉତ୍ତାନ-ପତନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି, ଦିନରେ ଅନ୍ୟ କିଛି, ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି; ଭାଗ୍ୟ ଚତୁର ମାୟାରେ କେଉଁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ । ଆଜି ଯାହା ଅଛି, ସେ କାଲି ନାହିଁ; କାଲି ଯାହା ଅଛି, ସେ ଆଜି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେ ଆଜି ନାହିଁ; ସବୁ ପୁନିପୁନି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ । ଏଠି ଦୁଃଖ ଅବିରତ, ସୁଖ ଦୁର୍ଲଭ; ଦିନ ଓ ରାତିର ଭଳି ସେ ଏକ ଲୋକ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟ, ଏଠି ଦୁଃଖ ଓ ଭାଗ୍ୟ କେବଳ ଏକାକାର ରହିନାହିଁ । ପଦେ ପଦେ ଏହି ପାପ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅପଦରେ ଆଣିଦେଇଥାଏ; ଏହା ଅସତ୍ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବଶେଷ, ଅସାବଧାନ ଭାବରେ ପଡ଼ିଥିବା କଳିକା ଭଳି । ତିନି ଲୋକର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳର ଧାରା, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭିନ୍ନ, ସେ ସଂସାରର ବୃକ୍ଷରୁ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ପ୍ରତିଦିନ ସମୟର ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚୁଣିଯାଏ । ଏପରି ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ମନ ତର୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଏ, ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକା ସତ ହ୍ରଦରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ । ଦିନକୁ ଦିନ ସଂସାରର ଚକ୍ର ବହୁତ ବିଷ ହୁଏ, ନିମ୍ବ ଗଛର ସ୍ୱାଦ ପରି ସମୟରେ ଏହା ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ । ରାଜା, ଲୋକମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦିନକୁ ଦିନ କଠିନତା ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଉତ୍ତମତା କମିଯାଏ, ଯେପରି କରଞ୍ଜ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନରେ । ପୃଥିବୀର ସୀମାଗୁଡିକ ଏକାସାଥି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଶୁଷ୍କ ବାଡ଼ି ଦାନାର ଭଳି ଅଟା ଶବ୍ଦରେ ଫାଟିଯାଏ । ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନେକ ଭୋଗ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାନ୍ତି; ଏକାକୀ ଭାବରେ ରହିବା ବେଶି ଭଲ, ଯେଉଁଠି ଚିନ୍ତାର ଅଙ୍କୁର ନାହିଁ । ମୋର ଉଦ୍ୟାନ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ, ମୋର ଧନ ମୋତେ ସୁଖ ଦେଇନାହିଁ; ଲାଭ ଆଶା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ — ମୁଁ ମନରେ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି । ଏହି ଦୁନିଆ ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ସୁଖହୀନ, ତୃଷ୍ଣା ଭାରି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ; ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଥିଲେ କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିପାରିବ?