ଚେତନାର କମ୍ପନ ଏଠି ସବୁ କିଛିର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ, ଏହି ରୂପରେ ସଦା ରହିଛି। ଏଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ରୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଯେଉଁ ଅବିରତ ଦୃଶ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ଚେତନାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ସେମାନେ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ଚେତନାରୁ ଆସିଥାଏ। ଏହି ସଂସାର ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ସତ୍ୟ ରୂପେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେନାହିଁ; କାରଣ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସତ୍ୟରେ ସଂସାର ନ ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି। ଏହି ଜଗତ କେବେ ଏହି ପ୍ରକୃତି ବିହୀନ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେହି ସତ୍ୟରେ ସଂସାର ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯଦି କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳକୁ ସଂସାର ବିହୀନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ସମୟରେ ସଂସାର ନାହିଁ ବୋଲି କୁହିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି, ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟି ରହିଲେ ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ସଂସାର ଅବିରତ ଚାଲିଥିବାରୁ ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଅନନ୍ତ, ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହାର ଏହି ଗୁଣ କେବେ ହରାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେ କଥା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପତନ ଓ ବିନାଶ ହୁଏ, ସେଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ନଶ୍ୱର ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ନିତ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ଏବଂ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଅଚଳ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି କୁହିବା ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ସେ ଏକ ଅଲୌକିକ ସ୍ୱରୂପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ନାମହୀନ ରୂପରେ କୌଣସି ଭେଦବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟେ—ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ। ଆଶା ଆସିଥାଏ, ଆକାଶ ପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ, ସାଗର ଓ ପାହାଡ଼ ପୁନଃ ଉପସ୍ଥିତ, ସୃଷ୍ଟି ଶଶ୍ୱତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି ଆବିର୍ଭାବ ହୁଏ। ପୁନି ଦାନବ, ଦେବତା, ଲୋକମାନଙ୍କର ଅଗ୍ରଗତି, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ଭୂଲୋକ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପୁନଃ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ପୁନି ନାରାୟଣ, ମନୁପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଆଶା, ଚଳିତ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ, ବାୟୁ ପୁନଃ ଉପସ୍ଥିତ। ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ମେରୁ ପର୍ବତ ତଳା ଓ ତାରାଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ରେଶା ଭଳି, ଏକ ପୁଷ୍ପିତ ପଦ୍ମ ପରି ଆବିର୍ଭାବ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସିଂହନଖ ପରି କିରଣ ନେଇ ଆକାଶରେ ଚାଲିଯାଏ ଓ ଘନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ, ସିଂହ ଭଳି ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ଚନ୍ଦ୍ର, ମାଞ୍ଜାରି ମାଳାର ତରଙ୍ଗିତ କିରଣ ନେଇ, ଅମୃତ ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଦିଗମୁହାଁକୁ ବଧୁମାନଙ୍କ ମୁହଁ ପରି ଶୋଭିତ କରୁଛି। ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗ ବୃକ୍ଷରୁ, ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଉପାର୍ଜିତ ଫଳ ଏଠି ଖସି ପଡ଼େ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ କମ୍ପିଯାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳର ପଖଣ୍ଡା ନେଇ, ସଂସାର ଆରମ୍ଭ ନାମକ ଏହି କାଳପକ୍ଷୀ ହଳକା ଡାନା ମାରି ବିଦାୟ ହୁଏ। ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ର ମଧୁମକ୍ଷିକା ରାଜସ ରେଣୁ ଚାଖି ବିଦାୟ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗ ପଦ୍ମକୁ ଆସନ୍ତି। ସମୟ ପୁନି ପବିତ୍ର ହେଲେ, କଳିଯୁଗ ଆସି ମୂଳ ଅଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଯେପରି ଝଞ୍ଜା ନିର୍ମଳ ସାଗରକୁ କାଦୁ ଭରିଦିଏ। ପୁନି ସମୟର କୁମ୍ଭକାର ଜଣେ ଭଳି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତିଆରି କରେ, ସମୟ ଚକ୍ର ଅତି ଦ୍ରୁତ ଓ ଅବିରତ ଘୁରେ। ପୁନି ଯୁଗ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ଜଗତ ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ, ମଙ୍ଗଳ ଅବସ୍ଥା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଶୁଷ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ପରି। ପୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦହିଯାଏ, ଜଗତ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଅସ୍ଥିରେ ଭରିଯାଏ, ଶ୍ମଶାନ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ପୁନି ପର୍ବତ ପଦ୍ମ ଝରଣାର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଜଗତ ଏକ ମହା ସାଗର ହୋଇଯାଏ, ଫେନ ଖେଳିଯାଏ। ପୁନି ପବନ ଓ ଜଳ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଜଗତ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଫେରିଯାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ଅପୂର୍ବ। ତାପରେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ସମଚିତ୍ତ ମନରେ ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ, ଝରା ଶରୀର ପରି। କିଛି ସମୟ ପରେ, ମନ ପୁନଃ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅନେକ ଜଗତ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ଆକାଶେ ନଗର ଦେଖାଏ। ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ଓ ପୁନି ପ୍ରଳୟ ଘଟେ; ଏହି ସମସ୍ତ ରାମ, ଚକ୍ର ପରି ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରୁଛି। ଏହି ମହାମାୟାର ଚମତ୍କାର ଦୀର୍ଘ ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ, ଏଠି କ'ଣ ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯିବ? ଏହି ସଂସାର ଏକ ଦାସୂର କଥା ପରି; ଏହା ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହାର କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି, ଅବିରତ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି—ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ ରୂପ, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭଳି ମାୟା; ଅସତ୍ୟର ଉତ୍ପାଦ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ ବିଷୟରେ ଭ୍ରମ କାହିଁକି? ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଓ ଭୋଗ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଆଶାରେ ମନ ଆବୃତ, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତାହା ସମୟରେ ଚତୁର ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାର ମାୟାକୁ ହାତରେ ଫଳ ଦେଖିବା ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଦେହୀ ଜୀବାତ୍ମା ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ମାୟାକୁ ଦେଖେ, ସେ ଆତ୍ମାଭିମାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେପରି ସାପ ତାହାର ଚର୍ମ ଚାଡ଼ିଦିଏ। ଏପରି ବିରାଗ୍ୟ ଲାଭ କରି, ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ଯଦିଓ ଦେହରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ, ତଥାପି ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଜଳିଯାଇଥିବା ମାନ୍ୟ ମାନ୍ୟ ମାନ୍ୟ ପରି। ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହର କ୍ଷେମ ନିମିତ୍ତେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେହ ରୋଗ ଓ ନାଶର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପରି, ଦେହର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଶ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଦେହ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ।