ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶକୁ ମନର ବିସ୍ତାର ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସଂସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିବରଣୀ ଶୁଣିଲା, ଏହା ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ। ଏପରି, ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବ ପାଇଛି; ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣୀ ତୁମେ ବୁଝିପାରିବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପୁନଃପୁନଃ ହୁଏ, ପୁନଃପୁନଃ ବିନାଶ ହୁଏ, ପୁନଃପୁନଃ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଆସେ; ପୁନଃପୁନଃ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଜ୍ଞାନ, ପୁନଃପୁନଃ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ମଧୁର ଆଶକ୍ତିରେ ବିଲୀନ ହୋଇ, ଦୀପର ଆଲୋକ ଭଳି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି ଓ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଦେହ, ଦୀପ, ଦେବତା ଆଦିର ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିନାଶରେ, ଯେତେବେଳେ କାଳ ତାହାର ଶକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ତାଙ୍କର ବିନାଶରେ କୌଣସି ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭିନ୍ନତା ରହିନଥାଏ। ପୁନଃ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଯୁଗ ଆସେ; ସମସ୍ତ ଫେରିଯାଏ, ସଂସାର ଏକ ଚକ୍ରରେ ଘୂରିଯାଏ। ପୁନଃ ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭ, କଳ୍ପର ଅନୁକ୍ରମ ଆସେ; ପ୍ରତିଦିନ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିବା ପ୍ରଭାତ ଭଳି, କାର୍ଯ୍ୟର ଅନେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପୁନଃପୁନଃ ହୁଏ। ଜଗତ, ଅଜଗତ, କାଳ, ଅକାଳ, ମାପିତ ଓ ଅମାପିତ ଅନ୍ତରାଳ — ସମସ୍ତ ଦିନେ ଫେରିଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆସିଯାଏ ଓ ପୁନଃ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅସ୍ପର୍ଶିତ ଓ ତାପିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ଏକ ଲୋହା ପିଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନିକଣା ଭଳି, ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ସ୍୵ୟଂ ଧର୍ମରେ ଅବିରତ ରହିଥାଏ। କେବେ ଅପ୍ରକାଶ, କେବେ ପ୍ରକାଶ — ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱରେ ରହିଥାଏ, ଏକ ବୃକ୍ଷର ଋତୁ ଭଳି। ଚେତନାର କମ୍ପନ ହିଁ ସମସ୍ତ କିଛିର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହି କମ୍ପନରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଉପଜିଥିବା ଭଳି। ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଚେତନାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ତାହା ତାହାରେ ବସିଥାଏ କିମ୍ବା ନଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଭଳି। ଏହି ସଂସାର କେବେଉ ଏକାଥରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସଂସାର ନଥିବାର ଶକ୍ତି ରହିଛି। ଏହି ଜଗତ କେବେଉ ଏହି ଧର୍ମ ବିନା ନୁହେଁ, କାରଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସଂସାର ଥିବାର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଯଦି ଏକ ବଡ଼ କାଳପର୍ଯ୍ୟାୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାର ନଥିବାକୁ ଦେଖିବାଯାଏ, ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସଂସାର ନାହିଁ ବୋଲି କୁହିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ। ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏହିପରି ସଂସାର ଅବାବ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣିତ ହେଉଛି। କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଅବିରତ ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ସଂସାର ମାୟା ଚିରନ୍ତନ; ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ପୁନଃପୁନଃ ଭାବିତ ହେବାରୁ, ଏହି ଜଗତ କେବେଉ ଏହି ଧର୍ମ ବିନା ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଜଗତ ବିଷୟରେ କୁହିଥିବା କଥା, ରଘୁବଂଶୀ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଦିଗ୍ବିନ୍ନ ଦେଖିବାରୁ, ଯେଉଁଠି ଦିନେ ଦିନେ ପ୍ରତିପତ୍ତି ଓ ନାଶ ହୁଏ, ଏହି ଜଗତ ନଶ୍ୱର ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ କରିବାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦିଗ୍ବିନ୍ନ ଦେଖିବାରୁ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୁଏ, ଏବଂ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ତେବେ ଏହି ଜଗତ ଅନଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ। ସମସ୍ତ ଏକ ଅନନ୍ୟ, ଅନାମା ସ୍୵ରୂପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି; କଳ୍ପିତ ଭେଦର ଜାଲ ତାହାରେ ଉଦ୍ଭବ ନାହିଁ। ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ସମସ୍ତ ଆସେ — ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ। ଆଶା ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଆକାଶ ଫେରିଯାଏ, ପୁନଃ ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼; ସୃଷ୍ଟି ପୁନଃ ଦିନର ଆଲୋକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ପୁନଃ ଦାନବ, ପୁନଃ ଦେବ, ପୁନଃ ଲୋକମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତି; ପୁନଃ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୁକ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁଲୋକ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ର। ପୁନଃ ନାରାୟଣ, ପୁନଃ ମନୁଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ପୁନଃ ଆଶା, ଚଳିତ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ, ପବନ। ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାରାଗୁଡ଼ିକ ଦଳ ଭଳି ମହାପୁଷ୍ପିତ ପଦ୍ମ ଭଳି ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ରୂପରେ, ସିଂହର ନଖ ଭଳି କିରଣ ଦେଇ, ପୁନଃ ଆକାଶବନରେ ଚାଲିଯାଏ, ଘନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି। ଚନ୍ଦ୍ର, ମାନ୍ଗୋ ଫୁଲର ଭଳି କିରଣ ଦେଇ, ପୁନଃ ନେକ୍ତର ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ଦିଗ୍ବିନ୍ନର ମୁହଁକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରେ। ପୁନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମର ଫଳ ଶୋଷିବା ପରେ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ିଯାଏ, ଏହି ଫଳ ଏଠି ପଡ଼ିଯାଏ, ତାହାର ଶଖା ହିଲାଇଯାଏ। କର୍ମ ଓ ଫଳର ପଖ ଦ୍ୱାରା, ସଂସାର ଆରମ୍ଭର ନାମରେ, କାଳର ପକ୍ଷୀ ଅଳ୍ପ କମ୍ପନ କରି ବିଦାୟ ନେଉଛି। ପୁନଃ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମଧୁମକୁ ରାଜା ରେଣୁ ଚାଷିବା ପରେ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ଅନ୍ୟ ଦେବତା ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପଦ୍ମକୁ ଆସିବାର ଅନୁସରଣ କରେ। ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ କାଳ ଦ୍ୱାରା, କଳି ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା ମଳିନ ହୋଇଯାଏ, ସ୍୵ଚ୍ଛ ସମୁଦ୍ରରେ ବାୟୁ ମାଟି ଉଠାଇଥିବା ଭଳି। ପୁନଃ କାଳର କୁମ୍ଭକାର ଦ୍ୱାରା, ଜୀବର କୁମ୍ଭ ତିଆରି ହୁଏ, ସମୟ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଓ ଅବିରତ ଘୂରିଯାଏ। ପୁନଃ ଜଗତ ନିର୍ମଳ ହୋଇଯାଏ, ଶୁଭାବସ୍ଥା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯୁଗ ଶେଷ ଆସିଲାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ପୁନଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଦହିଯାଏ, ସମୟ ଶେଷରେ ଜଗତ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅସ୍ଥିରେ ଭରିଯାଏ, ଶ୍ମଶାନ ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ପୁନଃ ପାହାଡ଼ ପଦ୍ମର ତୁଳା ଦ୍ୱାରା, ଜଗତ ମହା ଝାଗ ନୃତ୍ୟ କରି ଏକାକି ସମୁଦ୍ର ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ପୁନଃ ବାୟୁ ଓ ଜଳ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଜଗତ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଫେରିଯାଏ, ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଆକାଶ ଭଳି। ତାପରେ, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଉପଭୋଗ କରି, ସମ ମନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଅଳସ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ଜରା ଦେହ ଭଳି। ପୁନଃ କିଛି ସମୟ ପରେ, ମନ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଏକାକି ଜଗତ ଆକିରେ, ଦିବ୍ୟ ଗାୟକ ଆକାଶରେ ନଗର ଉପଜାଇବା ଭଳି। ପୁନଃ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ପୁନଃ ବିନାଶ ଘଟେ; ଏହି ସମସ୍ତ ରାମା, ଚକ୍ର ଭଳି ଅବିରତ ଭାବରେ ଘୂରିଯାଏ।