କେବେ କେବେ ଜଳରେ, କେବେ ବାୟୁରେ, କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଅଗ୍ନିରେ, ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବେ ଏକ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କର ମୁହଁରୁ କେବେ ପାଦ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କେବେ କାନ୍ଧ ବା ପିଠିରୁ, କେବେ ଚକ୍ଷୁ ବା ହାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅଏ। ପୁଣି କେବେ କେବେ ସେମାନଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ସେହି ପଦ୍ମ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚରଣ କରନ୍ତି—ତେଣୁ ସେଉଁଠି ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ 'ପଦ୍ମ-ଯୋନି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ମାୟା, ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏକ ମିଥ୍ୟା ଚକ୍ର ସୃଷ୍ଟି; ମନର ରାଜ୍ୟ ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଆକର୍ଷକ, ଏକ ଜଳର ଖେଳ ଭଳି ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଏହି ଚେତନାରେ କ’ଣ ସତ୍ୟରେ କିଛି ଅଛି? କିପରି ଏଠାରେ ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ନାହିଁ ହେଲେ, ଏହା ଏକ ଶିଶୁର କଳ୍ପନା ଭଳି ମାତ୍ର। କେବେ କେବେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ, ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱର ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଅଣ୍ଡ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। କେବେ କେବେ ସେଇ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବା ମହାତ୍ତ୍ୱ ହୁଏ। ଏହିପରି ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; କେବେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି, କେବେ ବରୁଣ ହେଉଛନ୍ତି, କେବେ ବା ପଦ୍ମରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଏକତା ନାହିଁ; ରାମ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି। ଏକ ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଛି; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଅଛି। ମନର ଏହି ବିସ୍ତାରକୁ 'ସଂସାର' ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କୁହନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତୁମେ ଜାଗୃତି ପାଇଁ ଶୁଣିଛ। ଏପରି ଭାବେ, ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଜନ୍ମ ହୋଇଛି; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତୁମର ବୁଝିବା ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି। ପୁଣି ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି, ପୁଣି ପୁଣି ପ୍ରଳୟ, ପୁଣି ଦୁଃଖ, ପୁଣି ଆନନ୍ଦ; ପୁଣି ଅଜ୍ଞାନ, ପୁଣି ତାହାର ଜ୍ଞାନ, ପୁଣି ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ। ପୁଣି ପୁଣି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ତାଙ୍କର ଭାବନାର ଅନୁଗ୍ରହରେ, ଦୀପ ଭଳି ଆଲୋକ ଦେଇ, ପରେ ତିମିରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ନବୀନ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେହ, ଦୀପ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଦୟ ଓ ଲୟରେ, ସମୟ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ନାଶରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ରହିନଥାଏ। ପୁଣି ପୁଣି କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗ ଆସିଥାଏ; ସଂସାର ଏକ ଚକ୍ରରେ ଘୂରି ଘୂରି ଆଉଥାଏ। ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭ, କଳ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତନ, କ୍ରିୟାର ଅନୁକ୍ରମ, ଯେପରି ଦିନ ପରେ ଦିନ ଆସେ, ଏପରି ଆବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଜଗତ, ଅଜଗତ, ସମୟ, ଅସମୟ, ମାପିଥିବା ଓ ଅମାପିଥିବା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ—ପୁଣି ପୁଣି ସବୁ ଆସେ, ଏବଂ ପୁଣି ପୁଣି ଏହା କିଛି ନୁହେଁ। ଅପ୍ରକଟ ଏବଂ ତାପିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ଲୋହା ମାଳା ଭିତରେ ଅଗ୍ନିକଣା ଭଳି, ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଚେତନାର ଆକାଶରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବିରତ ଅଛି। କେବେ ଅପ୍ରକଟ, କେବେ ପ୍ରକଟ ଭାବେ, ସମସ୍ତ କିଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଛି, ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଗଛର ରୂପ ଭଳି। ଚେତନାର କମ୍ପନ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ସାର; ତାହାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଉପଜେ। ସୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଚେତନାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକି ତାହାରେ ଅଛି କି ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଭଳି। ଏହି ସଂସାର କେବେ କୌଣସି ସମୟରେ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତଶକ୍ତିମାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅସଂସାରର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି। ଏହି ଜଗତ କେବେ ଏହି ପ୍ରକୃତି ବିନା ନୁହେଁ, କାରଣ ସମସ୍ତଶକ୍ତିମାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସଂସାରର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯଦି କେହି ସମସ୍ତ କାଳକୁ ସଂସାର ବିନା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସଂସାର ନାହିଁ ବୋଲି କୁହିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ରଘୁବଂଶୀ, ଏହିପରି ଆମ ପାଇଁ ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସଂସାର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସଂସାର ମାୟା ନିତ୍ୟ; ଏହା ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ସଂସାର ପୁଣି ପୁଣି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ସଦା ଏହି ପ୍ରକୃତି ବିନା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଥିବା କଥା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ରଘୁନନ୍ଦନ। ଯେଉଁ ଦିଗରେ ପ୍ରତିନିୟତ ବସ୍ତୁ ବିନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିନଶ୍ୱର ଏହା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ପାହାଡ଼ ଅଚଳ ଅଛି, ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବିନଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହିବା ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ସେଇ ଏକ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ ଯାହା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ନାମହୀନରେ କଳ୍ପିତ ଭେଦ ଜାଗେ ନାହିଁ। ପୁଣି ପୁଣି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଆସେ—ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ। ଆଶା ପୁଣି ଉପଜେ, ଆକାଶ ପୁଣି ଫିରେ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ ପୁଣି ଦେଖାଯାଏ; ସୃଷ୍ଟି ପୁଣି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଚଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭଳି। ପୁଣି ଦାନବ, ଦେବତା, ଭୂବନ ଚକ୍ରର ଅଗ୍ରଗତି; ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ମାନବ ଲୋକ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର—ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଣି ପୁଣି ଘଟେ। ନାରାୟଣ, ମନୁପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁଣି ପୁଣି ଆସନ୍ତି; ଆଶା, ଚଳନ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ, ବାୟୁ—ପୁଣି ପୁଣି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଂକୁର ଭଳି, ତାରାଗୁଡ଼ିକି ମାଳା ଭଳି, ଏକ ମହାପଦ୍ମ ଭଳି ପୁଣି ପୁଣି ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସିଂହଙ୍କ ଦାଢ଼ି ଭଳି କିରଣ ନେଇ, ଆକାଶ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୁଣି ପୁଣି ଚାଲି, ଘନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି, ସିଂହ ଭଳି। ଚନ୍ଦ୍ର, ମଧୁର କମ୍ପିତ ଆମ୍ବ ମଞ୍ଜରୀ ଭଳି କିରଣ ନେଇ, ଚାରିଦିଗର ମୁହଁକୁ ଦୁଲ୍ଲଭ ରସ ଦେଇ, ବଧୂଙ୍କ ମୁହଁ ସଜାଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ଚୂଡ଼ାମଣି ଗଛରୁ, ପୁଣି ପୁଣି ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଉପାର୍ଜିତ ଫଳ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଶାଖା କମ୍ପିତ ହୁଏ।