ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚଳାଚଳ, ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ରୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଉଦ୍ଭବ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏକାଦିକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ସେଉଁଠି ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ । ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ପରମ ଦିବ୍ୟତାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ମେଘରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ; ସମସ୍ତ ତାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ଯେପରି ଆଲୋକରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପଜେ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେମାନେ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେପରି ସିମୁଲ ଗଛରେ ଅନେକ କଂଟକ ଥାଏ । ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିଛି ଅଧମ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ପରମେଶ୍ୱର ସେମାନଙ୍କୁ ଆକାଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଳିନତା ବ୍ୟତୀତ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି । କେତେବେଳେ ଆକାଶ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ; କେତେବେଳେ ବାୟୁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; କେତେବେଳେ ଜଳ ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଜନ୍ତି; କେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଥମେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଚାରିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସଂକୁଚିତ ହୁଏ ଓ ପଞ୍ଚମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେଉଁବେଳେ ତାହାର ଶକ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବିଶ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । କେବଳ ଜଳ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସ୍ଵତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉପଜନ୍ତି । ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୁଁହୁଁରୁ କେବେ ପାଦ, କେବେ କନ୍ଧ କିମ୍ବା ପିଠ, କେବେ ଚକ୍ଷୁ କିମ୍ବା ହସ୍ତ ଉପଜନ୍ତି । କେବେ ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉପଜେ, ତାହାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚଳନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ 'ପଦ୍ମ-ଯୋନି' ବୋଲି ପରିଚିତ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ମାୟା, ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି ଭ୍ରମ; ଏହା ଏକ ମିଥ୍ୟା ଚକ୍ର, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଆକର୍ଷକ, ମନର ରାଜ୍ୟ ଭଳି, ଜଳର ଖେଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନରେ କ'ଣ ନିଜରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି? କେମିତି ଏହା ଉପଜେ? ନହେଲେ ଏହା ଶିଶୁଙ୍କ ଖେଳ ଭଳି କଳ୍ପନା ମାତ୍ର । କେବେ କେବେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱର ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗର୍ଭ ଉପଜେ । କେତେବେଳେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ତାହାଠାରୁ ପଦ୍ମ ଉପଜେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମହାତ୍ତ୍ୱ ହୁଏ । ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ; କେବେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କେବେ ବରୁଣ ବ୍ରହ୍ମା, କେବେ ବାୟୁ ପଦ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି । ଏପରି ଭିତରେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଏକତା ନାହିଁ, ବିଭିନ୍ନତା ରହିଛି । ଏହି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ରୂପେ କୁହିଲି; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି । ମନର ବିସ୍ତାରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ସଂସାର' କୁହନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତୁମେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଖୋଲିଦେଇଛି । ଏପରି ଭାବରେ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଜନ୍ମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିବରଣୀ ତୁମର ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି । ପୁନି ପୁନି ସୃଷ୍ଟି, ପୁନି ପୁନି ପ୍ରଳୟ, ଆଉ ଦୁଃଖ, ଆଉ ଆନନ୍ଦ; ଆଉ ଅଜ୍ଞାନ, ଆଉ ତାହାର ଜ୍ଞାନ, ଆଉ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ । ପୁନି ପୁନି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ, ଭାବନାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଦୀପ ଭଳି ଆଲୋକ ଦେଇ, ପୁନି ନଶ୍ୱର ହୋଇ, ପୁନି ଉପଜନ୍ତି । ଦେହ, ଦୀପ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ନଶ୍ୱରତାରେ, ସମୟ ଶକ୍ତି ହରାଇଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶରେ କୌଣସି ତଫାତ ରହେନାହିଁ । ପୁନି କୃତ, ପୁନି ତ୍ରେତା, ପୁନି ଦ୍ୱାପର, ପୁନି କଳି; ସମସ୍ତ ଆଉଥରେ ଫେରି ଆସେ, ସଂସାର ଚକ୍ର ଭଳି ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ । ପୁନି ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ପୁନି କଳ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତନ; ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତ ଯେପରି, ଏହି କ୍ରିୟା ସଦା ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ । ଜଗତ, ଅଜଗତ, ସମୟ, ଅସମୟ, ମାପିତ ଓ ଅମାପିତ ବିଚ୍ଛେଦ—ଏହି ସମସ୍ତ ପୁନି ପୁନି ଘଟେ, ତଥାପି ଏହା ସବୁ କିଛି ନୁହେଁ । ଅଗ୍ନି ଗଠିତ ଲୋହା ଭଳି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ସ୍୵ଭାବିକ ଭାବେ ଅଛି । କେବେ ଅପ୍ରକଟ, କେବେ ପ୍ରକଟ, ସମସ୍ତ କିଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଛି, ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଗଛ ଭଳି । ଚେତନାର କମ୍ପନ ସବୁକିଛିର ସାର, ସଦା ଏହି ରୂପରେ; ଏହାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଉପଜେ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରୁ ଦ୍ୱୈତ ଦେଖାଯାଏ । ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଚେତନାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ସେଉଁଠି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି । ଏହି ଯେ ସଂସାର ବୋଲାଯାଏ, ତାହା କେବେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବାସ୍ତବରେ ଅଛିନାହିଁ; କାରଣ, ସବୁଶକ୍ତିମାନ୍ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅସଂସାର ଥିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି । କିନ୍ତୁ, ଏହି ଜଗତ କେବେ ଏପରି ଗୁଣ ବିହୀନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ, ସେଠି ସଂସାର ଥିବାର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଯଦି କେହି ଏହି ସମସ୍ତ କାଳକୁ ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ, ତେବେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଂସାର ନାହିଁ ବୋଲି କୁହିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ । ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖ, ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର, ଏହାଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଷ୍ଟ ହେବା ସିଦ୍ଧ । କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସଂସାର ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଚିରନ୍ତନ; ଏହା ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ । ପୁନି ପୁନି ଏହି ଜଗତ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ଏହି ଗୁଣ କେବେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତାହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ । ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଦେଖି, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ପତିତ ଓ ନଶ୍ୱର ହେଉଛି, ତେଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ନଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ । ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ଓ ଅଚଳ ପର୍ବତ ଥାଏ, ସେଉଁପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି କୁହିବା ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ।