ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ କେବେ ହେଲା, କିଏ ଏହାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, କିମ୍ବା କେଉଁ କାରଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏମିତି ଆସିଯାଉଛି ଓ ଯାଉଛି—ଏହା କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାଳା ଆଦିହୀନ ଓ ଅନନ୍ତ, ଲହରୀ ପରି ଅବିରତ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହେଉଛି। ଯାହା ପୂର୍ବେ ଥିଲା, ତାହାକୁ ଆଉ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା କିଛି ପୂର୍ବଗାମୀ ଅନୁସରଣ କରେ, ଏହିଭଳି ଅନନ୍ତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଚାଲିଛି। ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଲହରୀର ଆକୃତି ପରି ନିରନ୍ତର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହେଉଛନ୍ତି, ଏହିଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଏହି ନଦୀର ଲହରୀ ପରି ଆସିଯାଉଛନ୍ତି ଓ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯେପରି, ସେପରି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହଜାରେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନଦୀର କଠା ଗଛ ପରି ବିଲୀନ ହେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ନଗର ପାରେ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାର ବିଶାଳତାରେ, ଏବେ ବି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରେ, ଆଗାମୀରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନଗରର ଅନେକ ମହିମା ଉଦ୍ଭବ ହେବ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଏହାମାନେ ଉପଜି ଓ ଲୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହା କଥାର ଉଚ୍ଚାରଣ ପରି ଆସିଯାଉଛି ଓ ଲୁଚିଯାଉଛି। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ଶୃଙ୍ଖଳା ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ମାଟିର ଢେଳିରୁ ଘଡ଼ା, ବା ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର-ଶାଖା ଯେପରି ଉପଜେ। ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳ ରହିଲେ ଲହରୀ ତିଆରି ହୁଏ, ସେହିପରି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ବ୍ରହ୍ମ ରହିଲେ ତିନି ଲୋକର ମହିମା ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ବିଶାଳ, ବିକଳ୍ପ ଓ ଆକର୍ଷକ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିଲେ ଏହା କିଛି ନୁହେଁ—ଉପଜିଯାଉଛି ଓ ଲୟ ହେଉଛି, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର। ଏମାନେ ଜଡ, ଗୁଣମୟ, ଶେବାଳ ଗଛର ଡାଣ୍ଡା ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଲହରୀ ସ୍ୱଭାବର, ଦେହ ଦେଖାଯାଏ ଓ ହରାଯାଏ। ଏହି ଅନେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଚଳାଚଳ, ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଆକୃତି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଦୃଶ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଏହା ତଥ୍ୟଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣିରୁ ବର୍ଷା ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଭଳି। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଦିବ୍ୟତାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ମେଘରୁ ବର୍ଷା ଯେପରି; ଆଲୋକରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଯେପରି, ସମସ୍ତ ଏହାଠାରୁ ଜନ୍ମ ନିଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦୃଶ୍ୟ ଭଗବାନ୍ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ଗୋଲାପ ଗଛର କାଟା ପରି ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ, ରଘୁନନ୍ଦନ, କିଛି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ତମ ଓ କିଛି ନିଚ୍ଚ, କିନ୍ତୁ ପରମାତ୍ମା କେବଳ ଆକାଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଳିନତା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଥାନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଆଗରୁ ଆକାଶ ସ୍ଥିରତା ପାଏ, ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ବାୟୁ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଜନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଜଳ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଏ, ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଜନ୍ତି; କେବେ କେବେ ପୃଥିବୀ ବିସ୍ତାର ପାଏ, ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଜନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଚାରିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସଂକୁଚିତ ଓ ପଞ୍ଚମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ବିଶ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଜଳରେ, ବାୟୁରେ, କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଅଗ୍ନିରେ ନିଜରୁ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଉପଜନ୍ତି। ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୁଖରୁ କେବେ ପାଦ, କେବେ କନ୍ଧ କିମ୍ବା ପିଠ, କେବେ ଆଖି କିମ୍ବା ହାତ ଉପଜେ। କେବେ କେବେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉପଜେ, ତାହିଁରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେଉଁଠି ପଦ୍ମଯୋନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସବୁ ମାୟା, ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଭ୍ରମ, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଆକର୍ଷକ, ଜଳର ଖେଳ ପରି ଶୋଭାଦାୟକ। ଏହି ଚେତନାରେ କ’ଣ ନିଜରେ ଅସଲି କିଛି ଅଛି? କିପରି ଏହିଠାରେ ଉଦ୍ଭବ ହେବ? ନହେଲେ ଏହା କେବଳ ଏକ ଶିଶୁର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। କେବେ କେବେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ, ମନତତ୍ତ୍ୱର ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗର୍ଭ ହେଉଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡ଼ ଉପଜେ। କେବେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜଳରେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହାଠାରୁ ପଦ୍ମ ଉପଜି, ଏହି ପଦ୍ମ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମହାତତ୍ତ୍ୱ। ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଜନ୍ତି; କେବେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ବରୁଣ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ବାୟୁ ପଦ୍ମରୁ ଉପଜେ। ଏହି ଭିତରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଅନେକ ରୂପ ନେଇଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଏହି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏପରି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବରେ ଉପଜନ୍ତି। ମନର ବିସ୍ତାରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ସଂସାର' କହନ୍ତି; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତୁମ ପ୍ରବୋଧ ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଭଳି, ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଜନ୍ମ ହୋଇଛି; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣୀ ତୁମ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି। ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି, ପୁନଃ ପ୍ରଳୟ, ପୁନଃ ଦୁଃଖ, ପୁନଃ ଆନନ୍ଦ; ପୁନଃ ଅଜ୍ଞାନ, ପୁନଃ ତାହାର ଜ୍ଞାନ, ପୁନଃ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ। ପୁନି ପୁନି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ, ପ୍ରେମର ଗଭୀରତାରେ ଲିନ ଥିବା, ଦୀପ ପରି ଆଲୋକ ଦେଇ, ବିଲୀନ ହୋଇପୁଣି ଉପଜନ୍ତି। ଦେହ, ଦୀପ, ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସମୟ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ନାଶରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ରହିନଥାଏ। ପୁନି କୃତ, ପୁନି ତ୍ରେତା, ପୁନି ଦ୍ୱାପର, ପୁନି କଳି; ସମସ୍ତ କିଛି ପୁନି ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ପୁନି ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ପୁନି କଳ୍ପ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ପୁନି ପୁନି କାର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥା, ଯେପରି ଦିନ ପରେ ଦିନ ଆସେ। ସୃଷ୍ଟି, ଅସୃଷ୍ଟି, ସମୟ, ଅସମୟ, ମାପାଯାଉଥିବା ଓ ଅମାପା ଅନ୍ତରାଳ—ସବୁ ଆଉ ଆଉ ପୁନି ପୁନି ଘଟେ, କିନ୍ତୁ ପୁନି ପୁନି ଏହା କିଛି ନୁହେଁ। ଅଗ୍ନିର ତୁଣ୍ଡ ଧାତୁରେ ଯେପରି ଅଗ୍ନିକଣା ଅଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥାମାନେ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଚିରକାଳ ବିଦ୍ୟମାନ। କେବେ ଅପ୍ରକାଶିତ, କେବେ ପ୍ରକାଶିତ, ସମସ୍ତ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟରେ ଅଛି, ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଗଛ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ।