ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଘଟିଛି, ରାମ। କେବେ ଶିବଙ୍କୁ ଆଧାର କରି, କେବେ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଧାର କରି, କେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। କେତେବେଳେ ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କେବେ ପଦ୍ମରୁ, କେବେ ଜଳରୁ, କେବେ ଅଣ୍ଡରୁ, କେବେ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କେତେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହାଦେଵ ସୂର୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ, କେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ର, କେଉଁଠି ପଦ୍ମନୟନ ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ କେଉଁଠି ପୁଣି ମହାଦେଵ ହୁଅନ୍ତି। କେତେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, କେଉଁଠି ମାନବମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲେ, କେଉଁଠି ପର୍ବତରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। କେଉଁଠି ପୃଥିବୀ ମାଟିର, କେଉଁଠି ପାଶାଣର, କେଉଁଠି ଧୂମର, କେଉଁଠି ମାଂସର ହୋଇଥିଲା। କେଉଁଠି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଏକ ପ୍ରକାର, କେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର; କେତେକ ସୃଷ୍ଟି ଏକାଉଁଠିକୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, କେଉଁଠି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଅପାର ଅନ୍ତର୍ଗତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ, ମାରୁଭୂମିର ମୃଗତୃଷ୍ଣା, ଆମ୍ବ ଗଛର ମଞ୍ଜରୀ ଯେପରି, ଏହି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ମହିମା ବ୍ରହ୍ମରେ ଏଭଳି ଲୀନ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଧୂଳିକଣା ଗଣିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଚଳନଶୀଳ ସତ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱମାନେ ଗଣନାରେ ଆସନ୍ତିନାହିଁ। ଘନ ଚିନି କେତେବେଳେ ବର୍ଷାରେ ଗୁଣ୍ଡି ଉଠି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଆସିଯାଆନ୍ତି, ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାଳା କେବେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା କିମ୍ବା କାହିଁକି ହେଉଛି, ଏହା କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଆଦିହୀନ ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହାର ପୂର୍ବରେ ଯାହା ଥିଲା, ତାହାରୁ ପୂର୍ବ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଥିଲା—ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଶୃଙ୍ଖଳା। ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ତରଙ୍ଗର ଆକୃତି ଭଳି ଉଠି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଯେପରି, ଏଭଳି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାପୁରୀ ପାରେ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଗତରେ ଏବେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଜୀବମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏଠି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାପୁରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ, ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ତାହା ଲୟ ହୋଇଯାଇଛି—ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ପରମେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟିର ଧାରା ମୃତ୍ତିକାରୁ ମାଟି ପିଣ୍ଡରୁ ଘଡ଼ା, କିମ୍ବା ଚାରାରୁ ପତ୍ର ଓ ଶାଖା ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିକାଶ ହୁଏ। ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳ ଥିଲେ ତରଙ୍ଗ ତିଆରି ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ତିନି ଲୋକର ମହିମା ରହିଛି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବଡ଼ ଓ ଚମତ୍କାର ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ସେମାନେ କିଛି ନୁହେଁ—ଉଠି ଲୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ଜଡ, ଗୁଣଧାରୀ, ଶେବାଳ ଗଛର ତଣ୍ଡ ଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତରଙ୍ଗ ସ୍ୱଭାବର, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗତି, ଅନେକ ରୂପାନ୍ତର ଓ ବିଚିତ୍ର ଆକୃତି ଦେଖାଏ। ଏ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଦୃଶ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱରଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯେପରି ଜଳରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଦେବତାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମେଘରୁ ବର୍ଷା ଯେପରି, ସମସ୍ତେ ସେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଆଲୋକରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭଳି। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଦୃଶ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସେମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଶିମୁଳ ଗଛର କାଣ୍ଟା ଭଳି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ କେତେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କେତେକ ଅଧମ; ତଥାପି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିଛି, କେବଳ ଆକାଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାଳିନ୍ୟରେ ଚୁଆଯାଇଛି। କେବେ ପ୍ରଥମେ ଆକାଶ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ତାହାପରେ ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ; କେବେ ପବନ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥିର, ତାହାପରେ ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ; କେବେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତାହାପରେ ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ; କେବେ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଥମେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ, ତାହାପରେ ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ଚାରି ଭୂତ ଦମିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପଞ୍ଚମ ଭୂତ ବଢିଯାଏ, ତେବେ ସେ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। କେବେ ଜଳ, କେବେ ପବନ, କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଅଗ୍ନିରେ ଆପଣେ ଆପଣେ କେହି ଏକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୁହଁରୁ କେବେ ପାଦ, କେବେ କନ୍ଧ, ପୃଷ୍ଠ, କେବେ ଚକ୍ଷୁ, କେବେ ହସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କେବେ ନାଭିରୁ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହିଁରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିହାର କରନ୍ତି, ସେହିପାଇଁ ସେ ପଦ୍ମଯୋନି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ମାୟା, ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି ଭ୍ରାନ୍ତି, ମନ ରାଜ୍ୟର ଚଞ୍ଚଳ ଓ ମନୋହର ଚକ୍ର, ଜଳ ଖେଳାଣି ଭଳି ଅନିର୍ବଚନୀୟ। ଏହି ଚେତନାରେ ଆସଲେ କ’ଣ ଅସଲି ଅଛି? ନହେଲେ ଏହା କେବଳ ଶିଶୁମନର ଖେଳ ଅଟୁଟ ଚାଲିଛି। କେବେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱର ରଙ୍ଗରେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ହେଉଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡ, ବ୍ରହ୍ମାର ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କେବେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଜଳରେ ସ୍ରବଣ କରି, ତାହାରୁ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା କେବେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, କେବେ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ହୁଏ। ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; କେବେ ସେ ସୂର୍ୟ, କେବେ ବରୁଣ ବ୍ରହ୍ମା, କେବେ ପଦ୍ମରୁ ପବନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଭଳି ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅନେକ ଅନେକ ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଘଟିଛି। ଏ ରାମ, ଏହି ଏକ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ କୁହିଲି; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଘଟିଛି।