ଯେତେବେଳେ ଋଷି ନିର୍ମଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିର୍ମଳ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ, ରାମ ଏକ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖାଗଲେ; ଜ୍ଞାନର ମାଧୁର୍ୟ ମଧୁର ନେକ୍ତରରେ ତାଙ୍କ ମନ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସେ ଶୀତଳତା ପାଇଲେ, ଯେପରି ଖରା ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳ ଆଲୋକ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାମ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ଅଧିପତି, ଆପଣଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି। ଆପଣଙ୍କର କଥା ଉତ୍ତମ, ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ଦୟାଳୁ ଓ ଉଚିତ; ଆପଣ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣିବାରେ ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଆପଣଙ୍କର କଥାରେ ଲୋଟସରେ ଜନ୍ମିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କଥା କହିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ଆପଣ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କାଟିଦେଇପାରିବେ, ଦୟାକରି ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ। “କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଲୋଟସରୁ ଜନ୍ମିତ ଭାବରେ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଆକାଶରୁ, ଅଣ୍ଡରୁ, କିମ୍ବା ଜଳରୁ ଜନ୍ମିତ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲୋଟସ-ଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ?” “ହେ ରାଘବ, ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୁଗ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଙ୍କର ଶତାବ୍ଦୀ, ଏବଂ ନାରାୟଣଙ୍କର ହଜାର ଅବତାର ପରିକ୍ଷୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏପରି ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ ନିଜ-ନିଜ ଚର୍ୟା ଓ ଉପଭୋଗରେ ଲଗିଥିବା ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଅନନ୍ତ କାଳରେ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଲୋକରେ ଅନେକ ନୂତନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। “ହେ ବଳଶାଳୀ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଣ୍ଡରେ ଲୋଟସ-ଜନ୍ମ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏକାଧିକ ବିଧିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। କେବେ କେବେ ସୃଷ୍ଟି ଶିବା ଠାରୁ, କେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ, କେବେ ବିଷ୍ଣୁ ଠାରୁ, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥାଏ। “କେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋଟସରୁ, କେବେ ଜଳରୁ, କେବେ ଅଣ୍ଡରୁ, କେବେ ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିତ ହୋଇଥାଏ। କେତେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ତ୍ରିନେତ୍ରୀ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ, କେତେକରେ ଇନ୍ଦ୍ର, କେତେକରେ ଲୋଟସ-ନେତ୍ର ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ କେତେକରେ ତ୍ରିନେତ୍ରୀ ଦେବତା ପୁନଃ ପ୍ରଧାନ। “କେତେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ଭରିଥିଲା; କେତେକରେ ଲୋକେ ଭରିଥିଲେ; ଅନ୍ୟ କେତେକରେ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଚୁର ପାହାଡରେ ଆବୃତ ଥିଲା। କେତେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପୃଥିବୀ କାଦର, କେତେକରେ ପଥରର, କେତେକରେ ଧୂଆଁର, ଅନ୍ୟ କେତେକରେ ମାଂସର ଥିଲା। “ଏଠି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ରୂପର, ଅନ୍ୟ ରୂପର; କେତେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକାପେକା ଏକ ଅନ୍ୟରେ ମିଶିଯାଏ, କେତେକ ସ୍୵ତନ୍ତ୍ର ଥିଲା। ଏହି ବ୍ରହ୍ମଣ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶାଳତାରେ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିଲିନ ହୁଏ, ଏହା ଏକ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି। “ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ, ମାରୁ ରେ ମୃଗମାରିଚିକା, କିମ୍ବା ଆମ୍ବ ଗଛର ଫୁଲ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହିମା ଏହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଧୂଳି ଗଣନା କରିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ଚଳିତ ବ୍ରହ୍ମଣ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗଣନା କରିପାରିବା ଅସମ୍ଭବ। “ଘନ ସାକର ଖେତରେ ରେଣୁ ପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିଲିନ ହୁଏ, ବର୍ଷାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଆସିଯାଏ। କେଉଁ ଦିନରୁ, କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି ଆସିଛି, କେହି ଜାଣିନାହିଁ। “ଏହି ତରଙ୍ଗ ପରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ହିନ୍ତା, ସେଉଁଠି ମୋତେ ଯାହା ଆଗରୁ ଆସିଥିଲା, ତାହା ପୁନଃ ଆଗରୁ ଆସିଥିଲା, ଏହିପରି ଚାଲିଥାଏ। ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ସେଉଁଠି ତରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିଲିନ ହୁଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଜାତିର ଉଦ୍ଭବ। “ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ପରି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶତ-ଶତ ବର୍ଷରେ ନଦୀର ଖସି ଯାଇଥିବା ଶେବାଳା ତଣ୍ଡ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏବେ ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି, ବ୍ରହ୍ମା ନଗରର ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଅବସ୍ତୁତତ୍ତ୍ୱର ବିସ୍ତୃତିରେ। “ଅବସ୍ତୁତତ୍ତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ମହିମା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, କଥା କହିବାରେ ଉପସ୍ଥାନ ପରି ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ। ଅବସ୍ତୁତତ୍ତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଲାଇନ୍ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, କାଦର ଏକ ମାସ୍ ଠାରୁ ଘଡ଼ା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଚରା ଓ ପତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। “ଯେପରି ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳ ଅଛି, ସେଉଁଠି ତରଙ୍ଗ ଜଳର; ଏହିପରି ଚେତନାର ବ୍ରହ୍ମଣ ଅନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହିମା ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଶାଳ, ରୂପାନ୍ତରିତ ଓ ଉତ୍ତମ ଦେଖାଯାଉଥିବା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତାହା ଦେଖିଲେ କିଛି ନୁହେଁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିଲିନ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। “ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜଡ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉପକ୍ଷିପ୍ତ, ଶେବାଳା ତଣ୍ଡ ପରି ସୁକୁମାର, ତରଙ୍ଗ ପରି ଚଳିତ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଦେଖାଯାଏ ଓ ପୁନଃ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। “ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚଳନ, ଅନେକ ରୂପର ରୂପାନ୍ତର, ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟ, ରାମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଜଳରୁ ବର୍ଷା ପରି। “ସୃଷ୍ଟି ଦିବ୍ୟତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏକ ମେଘରୁ ବର୍ଷା ପରି; ସମସ୍ତ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆଲୋକରୁ ଦୃଶ୍ୟ ପରି। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ତଥାପି ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କପାସ ଗଛର କଂଟା ପରି। “ଏଠି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ, ରାଘବ, କେତେକ ଉତ୍ତମ, କେତେକ ନିମ୍ନ; ତଥାପି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ଅବସ୍ଥୁତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶିତ। “କେବେ କେବେ ଆକାଶ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥିରତା ପାଏ; ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିତ, ସେ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କେବେ କେବେ ବାୟୁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥିରତା ପାଏ; ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିତ, ସେ ବାୟୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। “କେବେ କେବେ ଜଳ ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଏ; ତାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିତ, ସେ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।