ଏକ ସମୟରେ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଗୁରୁ ବସିଷ୍ଠ ଜଗତ ଓ ଜୀବନ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ଗୁରୁ ଏହିପରି କହିଲେ– “ରାଘବ, ଧନ କିମ୍ବା ଜନାନୀ ଲାଭ ହେଲେ ଏହି ଲାଭରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଅଛି କି? ଜଳକୁ ତିଆରି ହେବା ମିରାଜ ଦେଖି ତପ୍ତ ଲୋକ କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପିଆସ ଶାନ୍ତ କରିପାରିବେ? ଧନ ଓ ଜନାନୀ ବଢିଲେ, ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖ ହିଁ ଯଥାର୍ଥ; ମୋହ ଓ ମାୟା ବଢିଲେ, ଏଠି କେଉଁଠି ଆଶ୍ବାସନ ମିଳିପାରିବ? ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ଯେଉଁ ଭୋଗ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେଗୁଡିକୁ ଅଧିକ ଭୋଗ କରିବା ସେମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତିରେ ବଢାଇ ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହି ଭୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ବିରକ୍ତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନର ଅନ୍ୟ ପାର ଦେଖିପାରନାହାନ୍ତି, ମୋହିତ ଲୋକ, ସେମାନେ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ମାନନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଦୂର ପାର ଦେଖନ୍ତି, ସତ୍ପୁରୁଷ, ସେମାନେ ଏହି ଭୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ବିରକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ରାଘବ, ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଜଗତର ବ୍ୟବହାର କର; ହାରାଇଥିବାକୁ ହାରାଇଥିବା ବୋଲି ଭାବ, ଲାଭ ହେଲାକୁ ଲାଭ ହେଲା ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କର। ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି– ଅପ୍ରାପ୍ତ ଭୋଗ ଉପରେ ସତ୍ୟ ବିରକ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ ଭୋଗରେ ନିର୍ବିକାର ଉପଭୋଗ। ଏହି ଜଗତର ଚଞ୍ଚଳତାରେ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରୂପ ଲୁଚି ଅଛି ଏବଂ ବିରୋଧୀ, ଜ୍ଞାନ ଜାଗୃତ ରଖି ଜୀବନ ଯାପନ କର, ଯେଉଁଠି ମୋହରେ ତୁମେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତର ଆଡ଼ମ୍ବର ଦେଖିବାରେ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ବିବେକ ବିକୃତ। ଯେଉଁମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ମନ ଆସକ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ‘ଏହା ଅସତ୍ୟ’ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ସର୍ବଜ୍ଞତାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି– ‘ମୁଁ ଓ ଜଗତ ଏକ, ସମସ୍ତ ଏକ’, ସେମାନେ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ମୂଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ଧରି, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଆନ୍ତରିକ ବିଶ୍ୱକୁ ଏ ନ ଛାଡ଼ିବା ଏ ନ ଧରିବା। ରାମ, ଆକାଶପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ବିସ୍ତୃତ ହେଇ, ସମସ୍ତରେ ଅଛି କିନ୍ତୁ କିଛିରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବିକାର ରୁହ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ନ ଚାହାନ୍ତି ଏ ନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅଦୂଷିତ ରହେ– ପାଣିରେ ତଳି ଅସ୍ପର୍ଶ ରହୁଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି। ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଦେଖିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁ କି ନ କରୁ– ସେମାନେ ତୁମ ପ୍ରଧାନ ନୁହେଁ; ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ରୁହ, ଆସକ୍ତି ବିନା। ତୁମ ମନ ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ‘ଏହା ମୋର’ ବୋଲି ଭାବି ତାହାରେ ଡୁବି ଯିବେ ନାହିଁ; ଡୁବି ନଥିବା ମନ କର୍ମ କରୁ କି ନ କରୁ। ରାଘବ, ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଆଡ଼ମ୍ବର ତୁମ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତୁମେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ। ଯେଉଁ ଦେହ ଭୋଗ କରିଛି କି କରିନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଆସକ୍ତି ବିନା, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ମୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ରାମ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ମନକୁ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର ରୁ ଅଲଗା କର, ମାଳାରୁ ଗନ୍ଧ ଅଲଗା କରିବା ପରି। ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ, ସଂସ୍କାରର ଜଳ ଭରିଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ପାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି। ତୁମ ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟକୁ ବିଚାର କର, ଏବଂ ନିଜ ମୂଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜନ ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ଏପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ତୁମେ ମୋହିତ ଲୋକଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଜୀବନ ଦେଖା ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଉଦାର ହୃଦୟ, ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ କପଟ ଲୋକଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଧମ ଜ୍ଞାନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମକୁ ନ ଛାଡ଼ନ୍ତି ଏ ନ ଚାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନୁସାରଣ କରନ୍ତି। ମହାତ୍ମାମାନେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଅହଂକାର, ଗୁଣ, କୀର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଧନ ଉପରେ ଚିତ୍ତ ଦେଇ ନାହିଁ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଦେବତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ି ଦେଇନାହାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ, କର୍ମର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ରହନ୍ତି। ରାମ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିବେକ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛ; ଏହି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଜାଣିପାରିଛି ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛ, ରାମ। ସ୍ୱଚ୍ଛ ଦୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଭରସା ରଖି, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବସିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିବ। ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ସ୍ୱାର୍ଥ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆସକ୍ତି ଦୂରେ ରଖି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଏଠି ବସ, ଅପରାଧ ହୀନ ରାମ। ଏପରି ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ ଋଷି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ରାମ ମନରେ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୀତଳ ଅନୁଭୂତି ଲାଗିଲେ। ତାପରେ, ରାମ ନମ୍ର ହୃଦୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ– “ଓ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ଆଧିପତ୍ୟ, ତୁମ ଶୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ ମୁଁ ଆଶ୍ବାସିତ ହୋଇଛି। ତୁମ ଶବ୍ଦ ଉଦାର, ବିରକ୍ତ, କୃପାମୟ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ; ମୁଁ ତୁମ କଥା ଶୁଣି ତୃପ୍ତି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ– ପଦ୍ମଜ ଜନ୍ମ ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏଠି ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି; ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୂତ୍ତ ସନ୍ଦେହ କାଟିଦେଉଛ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।