ଏହି ଜଗତର ଅଦ୍ଭୁତ ଚଳଚିତ୍ର ଏପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଆଜି ଏକ ଶହର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକମାନେ ଅନେକ କାମକୁ କରୁଛନ୍ତି, ଚଞ୍ଚଳ ଚଳାଚଳ ରେ ଭରିଯାଇଛି—ସେଠି କିଛି ଦିନ ପରେ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଭଳି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଯିଏ ଆଜି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି, କିଛି ଦିନ ପରେ ସେ ଏକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଭୟାନକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ, ଆକାଶ ପରି ଯେଉଁଠାରେ ପତାକା ଲହରେଇଛି, ସେଠି ଏକ ଶହର ହୋଇଯାଏ। ଆଜି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମନୋହର ଜଙ୍ଗଲ, ଲତା-ଅଳଙ୍କାର ରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିଛି ଦିନ ପରେ ଏହା ଏକ ଶୂନ୍ୟ ମରୁଭୂମି ହୋଇଯାଏ। ପାଣି ଜମି ହୋଇଯାଏ, ଜମି ପାଣି ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଜଗତର କାଠ, ପାଣି, ଘାସ ଏବଂ ସବୁ ଜିନିଷ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ। ଯୁବାବସ୍ଥା, ଶିଶୁବସ୍ଥା, ଶରୀର, ଧନ—ଏସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ; ଏହା ଉପରେ ଉପରେ ଲହରୀ ପରି ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ। ଏହି ଜୀବନ ଏକ ଦୀପର ଶିଖା ପରି ଚଞ୍ଚଳ, ଯାହା ପବନରେ ଭୂଲିଯାଏ; ତିନି ଲୋକର ଜାଗତିକ ଶ୍ରୀ ଏକ ଡେଉଁ ପରି ଚମକିଯାଏ। ଏହି ଜଗତର ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ଡାଣ୍ଡା ର ମଣିର ପରି ପୁନିପୁନି ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇଯାଏ। ମନ ପବନରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱର ଧୂଳିକୁ ବାହାରି ଦେଇଥାଏ, ଦୁଃଖ-ସୁଖର ଅଭିନୟ ଏବଂ ବିପରୀତ ଘଟଣାର ଅଳଙ୍କାର ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଜଗତ ମୃଗମାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏକ ଅବସ୍ଥା ରେ ଦେଖାଯାଏ; ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି ସଂସାର ଏଠାରେ ନୃତ୍ୟ କରି ଆରମ୍ଭ କରେ। ସଂସାର ମାୟା ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ଭ୍ରମ ରଚନା କରେ, ଦୁଃଖ-ସୁଖର ଅନୁସ୍ଥାନ କରେ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ମନୋହର, ବଡ଼ ଆଚରଣରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ପୁନିପୁନି ଏହି ଚମକିଥିବା ଡେଉଁ ପରି ଆଲୋକ ଆସେ; ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂସାରର ମାୟା ଏକ ନୃତ୍ୟ ପରି ଚମକିଉଠାଏ। ସେ ଦିନଗୁଡିକ, ସେ ଧନ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଏବେ ଅତୀତ ହୋଇଯାଇଛି; ସବୁ ମନରେ ଅନୁସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଉଛୁ। ପ୍ରତିଦିନ ସଂସାର ଅବନତି ହୁଏ, ପ୍ରତିଦିନ ପୁନିଉଠେ; ଏହି ପ୍ରାୟ ଶେଷ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ଏହି ଜଳିଯାଇଥିବା ସଂସାରର ଶେଷ ନାହିଁ। ମଣିଷ ଜନ୍ତୁ ହୋଇଯାଏ, ଜନ୍ତୁ ମଣିଷ ହୋଇଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟତ୍ୱ ହରାଇଯାନ୍ତି—ଏଠି କ’ଣ ଅବିକଳ ଅଛି? ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାର ରଶିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ପୁନିପୁନି ବୁନି, ଶୀଘ୍ର ଏହା ସମୟର ଶେଷ ଦେଖି ଚାଲିଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ କେବଳ ନାଶ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ଅଗ୍ନିର ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଶୂନ୍ୟ, ପହାଡ଼, ନଦୀ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ—ସମସ୍ତ ନାଶର ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଶୁଷ୍କ ଜଳାଣା। ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, କ୍ଷେତ୍ର, ବନ୍ଧୁ, ଅମ୍ଲାନ—ସବୁ ନାଶ ଭୟରେ ଅସ୍ବାଦିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଜଗତର ଅବସ୍ଥା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେବଳ ତାଙ୍କର ମନରେ ଥିବା ଅନୁସ୍ମୃତି ଯାଏଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ନାଶର ଦୂତ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦରିଦ୍ରତା; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ରୋଗ। ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏହି ବଡ଼ ମାୟା ଦୁଃଖ-ସୁଖର ଦିନ ଦେଉଁ; ଜଗତର ମୃଗମାୟାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିମୂଡ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାର ମାଟିରେ ଦୂଷିତ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସୁନ୍ଦର ହୋଇଯାଏ ସୁନା ଆଲୋକର ମୃଦୁ ଚମକରେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ନୀଳ କମଳର ମାଳା ଓ ମେଘରେ ଶୋଭିତ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଉତ୍ତାଳ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜନା ହୁଏ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ନି:ଶବ୍ଦ ହୋଇଯାଏ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାରାରେ ଚମକିଯାଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୋଭିତ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅନ୍ୟତାରେ ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଗମନ-ପ୍ରସ୍ଥାନରେ, ଜଗତରେ କିଏ ଭୟ ନକରନ୍ତି? ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବିପଦ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସୁଖ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ—ଓ ମୁନି, କ’ଣ ଅସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ? ପୂର୍ବରେ ଏଠି ଅନ୍ୟ ଥିଲା; ଏବେ ଦିନ ବଦଳି ଅନ୍ୟ ଆସିଛି। ଓ ପ୍ରଭୁ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକାକାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ। କପଡ଼କୁ ମାଟି ଭାବିଯାଏ, ମାଟିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କପଡ଼ରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏନି, ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଜୀବନ ଚକ୍ର ଉଲ୍ଟାଯାଏ। ଏକ ବୀର କୁନାପୁଟି ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ଏକ ଜଣେ ଶତ ଜଣକୁ ମାରିଦେଇଥାଏ; ସାଧାରଣ ଲୋକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାନ୍ତି—ସବୁ ଜଗତରେ ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ। ଏହି ଜଗତ ସବୁବେଳେ ଭ୍ରମରେ ଚାଲିଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନା ଓ ଆସକ୍ତିରେ, ଲହରୀ ପରି। ଶିଶୁବସ୍ଥା କିଛି ଦିନ ରହିଥାଏ, ତାପରେ ଯୁବାବସ୍ଥା ଆସେ, ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା; ଶରୀର ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ, ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ଲାଠି ପରି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦୁଃଖ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମୃଦୁତା; ମନ ସବୁ କାମରେ ଅଭିନୟ କରିଥାଏ। ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ, ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ, ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ—ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଶିଶୁ ପରି ଖେଳ ରେ ନିର୍ମାଣ କରିଥାଏ। ଏହା ଏକାଠା କରେ, ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଭୋଗ କରେ, ନାଶ କରେ, ଆଘାତ କରେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ କରେ; ଏହି ଜଗତର ନିର୍ମାତା ଶତ ଉତ୍ତାନ-ପତନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ, ଦିନରେ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ, ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ, ଏହିପରି; ଭାଗ୍ୟ ଚତୁର ମାୟାରେ, କେହି ଦେଖିପାରିନାହିଁ। ଆଜି ଯାହା ଅଛି, ସେ କାଲି ନାହିଁ; କାଲି ଯାହା ଅଛି, ଏହି ଦିନ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଯାହା ଅଛି, ଏହି ସମୟରେ ନାହିଁ; ସବୁ ପୁନିପୁନି ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ। ଏଠି ଦୁଃଖ ସବୁବେଳେ ରହିଥାଏ, ସୁଖ ଦୁର୍ଲଭ; ଦିନ ଓ ରାତି ପରି ଏହା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।