ଏକ ସମୟରେ, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଜଗତର ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ—ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ହେଉ କି ସତ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅସ୍ଥାନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିବାରୁ ସଦା ଦୁଃଖଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ଯଦି କେହି ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଶା କରେ, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନତା ମିଳେ। ଯାହା ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ସତ୍ୟ, ଏବଂ ସେ ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମିଳେ। ଶିଶୁମାନେ ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଆକାଶର ଫୁଲ ପ୍ରତି ଆଶା ରଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠି କି ଏହି ସବୁ ଅସତ୍ୟ; ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଆଶାରେ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏକ ଶିଶୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ବିଷୟରୁ ଆନନ୍ଦ ଚାହିଲେ, ସେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ପାଇଥାଏ, ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ରାମ, ତୁମେ ଶିଶୁ ଭଳି ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆଶା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠିରେ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ସଦା ନିର୍ମଳ ଓ ଅବିଚଳିତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କର। ତୁମେ ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି—'ସବୁ ଅସତ୍ୟ ଓ ମୁଁ ଏହାସହିତ ଏକତ୍ର'—ଦୁଃଖ ଉପଜିବା ଦିଅ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଭାବି—'ସବୁ ସତ୍ୟ ଓ ମୁଁ ଏହାସହିତ ଏକତ୍ର'—ଦୁଃଖ ଉପଜିବା ଦିଅ ନାହିଁ। ଏହିପରି କଥା କହି, ଏକ ମହିଳା ଋଷିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣାଇ, ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ସଭାରେ ନମସ୍କାର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଶୋଷିବା ସହିତ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠିରେ ଏକ ଦିନ, ଧନ କିମ୍ବା ଜନାନୀ ହରାଇଗଲା ପରେ, ଦୁଃଖ କରିବାର କି ଅବସର? ଯଦି ଏକ ଭ୍ରମ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ ଓ ହେଉଁଠି ଅଦୃଶ୍ୟ, ତେଣୁ ଅନୁତାପ କରିବାର କି ଅର୍ଥ? ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଶୋଭା ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ହେଲେ, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନ ଶିଶୁମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ପ୍ରଭାବିତ, ଏଠିରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର କ୍ରମ କଣ? ଧନ କିମ୍ବା ଜନାନୀ ଲାଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ କି ଅବସର? ଏକ ତୃଷ୍ଣା ଭାଗ୍ନ ମୃଗମାରିଚିକା ଦେଖି କି ଅନନ୍ଦ ମିଳେ? ଧନ ଓ ଜନାନୀ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଯଥାର୍ଥ; ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ। ଭ୍ରମ ଓ ମାୟା ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତି ମିଳେ? ଅଜ୍ଞାନୀ ଯେଉଁସବୁ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ଭୋଗ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ଜ୍ଞାନୀ ତାହାରେ ବିରକ୍ତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ପାର ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଦୂର ପାର ଦେଖନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଭୋଗରେ ବିରକ୍ତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ରାଘବ, ଜଗତର ସତ୍ୟ ଜାଣି, ଜଗତ ଚର୍ଯ୍ୟାରେ ହାରାଇଥିବାକୁ ହାରାଇଥିବା ଭାବରେ ଦେଖ, ଲାଭ ହେବାକୁ ଲାଭ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର। ଜ୍ଞାନୀର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ଭୋଗ ଆସିନାହିଁ, ତାପ୍ରତି ଉଦାସୀନତା; ଯେଉଁ ଭୋଗ ଆସିଛି, ତାକୁ ଉପଭୋଗ କରିବା। ଏହି ଜଗତର ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ବରୂପ ଅବିଗ୍ନାତ ଓ ବିରୋଧୀ, ତୁମେ ଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧିରେ ବାସ କର, ଭ୍ରମରେ ଏ ନ ପଡ। ଏହି ଜଗତର ମହିମା ଦେଖିବାରେ, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଠିକ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ—ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି। ଯେଉଁଠି ମନ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ରଖି, ତାହାରେ ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁଠି ଶୁଧ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜନ ଏହି ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ—'ଏହି ସବୁ ଅସତ୍ୟ'—ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନ ଛୁଇଁ ନାହିଁ; ସେ ସବ୍ଜ୍ଞ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମନ ବିଚାରରେ ଏକତା—'ମୁଁ ଓ ଜଗତ ଏକ, ସବୁ ଏକ'—ସେ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, କେବେ ବି ଡୁବନ୍ତି ନାହିଁ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଧ୍ଧ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଉପରେ ବୁଦ୍ଧି ରଖି, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଜଗତକୁ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ରାମ, ତୁମେ ଆକାଶ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ, ଶୁଧ୍ଧ, ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଉପରେ ଆସକ୍ତି ନ ରଖ; କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ରଖିବା ଦିଅ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ନ ଆଶା କରନ୍ତି, ନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧି ନ ଉପଜେ—ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଜଳରେ ଭିଜିବା ନାହିଁ। ତୁମର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେଖିବା, ଛୁଇବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ଏହି ସବୁ ତୁମ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ; ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ରୁହ, ଆଶା ରଖିବା ଦିଅ ନାହିଁ। ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି 'ଏହି ମୋର' ଭାବି ମନକୁ ତାହାରେ ଡୁବିବା ଦିଅ ନାହିଁ; ଡୁବିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା ଦିଅ। ରାଘବ, ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁର ଶୋଭା ତୁମ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ପାର କରିଛ। ଦେହ ଭୋଗ କରିଥିବା କି କରିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଆଶା ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ତୁମେ ଲାଭ କରିପାରିବ, ଯଥା ଆବଶ୍ୟକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ରାମ, ତୁମ ମନକୁ ବିକାର ଗୁଡ଼ିକୁ ଠାରୁ ଅଲଗା କର, ଫୁଲରୁ ଗନ୍ଧ ଅଲଗା କରିବା ଭଳି। ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ, ଯେଉଁଠି ବିକାର ଜଳ ଭରିଛି, ଜ୍ଞାନ ନୌକା ଉପରେ ଚଢ଼ିଥିବାମାନେ ପାର ହେବାକୁ କହାଯାନ୍ତି। ମନକୁ ରେଜର ଧାର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଉଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିରେ ରଖି, ନିଜ ସ୍ବରୂପର ସତ୍ୟ ବିଚାର କରି, ନିଜର ମୂଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ସ୍ବରୂପ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନରେ ବିସ୍ତୃତ, ସେମାନେ ଯେପରି ବାସ କରନ୍ତି, ରାମ, ତୁମେ ଏହିପରି ବାସ କର; ଭ୍ରମିତମାନେ ଭଳି ନୁହେଁ। ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଉତ୍ତମ ହୃଦୟବନ୍ତ, ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଖରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ ଆସକ୍ତି ଓ କପଟତା ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ନ ଆଶା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସାଥି ଚର୍ଯ୍ୟା କରନ୍ତି। ମହାତ୍ମାମାନେ କେଉଁଠି ଶକ୍ତି, ଅଭିମାନ, ଗୁଣ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ ପ୍ରତି କ୍ଷୁଦ୍ର ନୁହେଁ; ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା।