ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ମୁନି କହିଲେ: ଏହି ସଂସାର ମନର ଇଚ୍ଛାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ମାୟା, ଦେବତାମାନେ ଉପଜାଇଥିବା ଏକ ନଗର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, କିଛି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର ଅଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି କିଛି ଏକ ସ୍ଥିତିରେ ନାହିଁ। ମନରେ ଉପଜିଥିବା ଏହି ନଗର ହୃଦୟରେ ନଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, ଯଦି କୁହାଯାଏ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି, ତେବେ କାହାପାଇଁ କ'ଣ ବୃଦ୍ଧି, କିଏ ହାରାଇଲା, କ'ଣ କ୍ଷତି ହେଲା? ଯେପରିକି ଛୋଟ ଶିଶୁମାନେ ଖେଳ ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ଏକ ନଗର ଉପଜାନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ ଅବିରତ ଉପଜାଏ। କିଛି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରିକି ଜାଦୁକରଙ୍କ ମାୟାର ପାଣିରେ କିଛି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ; ସଂସାର ଉଦୟ ହେଉ କି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉ, କିଛି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ। ଯଦି ଅସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଉ, ତେବେ କିଏ କ'ଣ ହାରିବ? ଏହି ତଥାକଥିତ ସଂସାର ଏକ ଦୁଃଖ କି ସୁଖର ଆଧାର ନୁହେଁ। ଯଦି କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହାରେ କ'ଣ ହାରିବା? ହାରାଯାଇନଥିଲେ, ବିଦ୍ୟାବାନ ରାମ, ଦୁଃଖର କ'ଣ ଅବସର ରହିବ? ଯଦି କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହାରେ କ'ଣ ହାରିବା? ଏହି ସଂସାର ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ; ତେବେ ସୁଖ କି ଦୁଃଖର କ'ଣ କାରଣ? ଏହି ସଂସାର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ ଓ ନଷ୍ଟିକର, ଏଥିରେ ବିଦ୍ୟାବାନଙ୍କୁ କ'ଣ ଚାହିଁବା କି ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଅଛି? ଏହି ସଂସାର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ସାର ଭରିଥିଲେ, ତିନି ଲୋକରେ ବିଦ୍ୟାବାନଙ୍କୁ କ'ଣ ତ୍ୟାଗ କି ବର୍ଜନ କରିବା ଅଛି? ସଂସାର ଅସତ୍ୟ କି ସତ୍ୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଏହା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ପାରେ; ଅଜ୍ଞାନୀ ଅଂଶିକ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ତରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ନିଜରେ ଅସତ୍ୟ, ଯଦି କିଏ ଅସତ୍ୟକୁ ଚାହେ, ରାମ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଅସତ୍ୟତା ମିଳେ। ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ତରେ ସତ୍ୟ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ନିଜରେ ସତ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ସବୁ ସତ୍ୟ, ସେଉଁଠି କେବଳ ସତ୍ୟତା ରହିଥାଏ। ଶିଶୁମାନେ ଜଳରେ ଚାନ୍ଦ ଓ ଆକାଶରେ ଫୁଲ ଭଳି ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଚାହନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଚାହିଦା ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଏକ ଶିଶୁ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା ବସ୍ତୁ କୁ ଚାହି, ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ପାଏ, ସୁଖ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ରାମ, ତୁମେ ଶିଶୁ ଭଳି ହେବା ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ସ୍ଥିର ଓ ଅବିନାଶୀରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ। 'ଏହା ସବୁ ଅସତ୍ୟ ଓ ମୁଁ ଏହା ସହିତ ଏକତ୍ୱ' ଭାବି ଦୁଃଖ ଆଣିବା ନାହିଁ; 'ଏହା ସବୁ ସତ୍ୟ ଓ ମୁଁ ଏହା ସହିତ ଏକତ୍ୱ' ଭାବି ଦୁଃଖ ଆଣିବା ନାହିଁ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଲା, ମୁନି ସ୍ନାନ କରି, ସଭାରେ ବନ୍ଦନା କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପରେ, ରାମଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ: ଧନ କି ସ୍ତ୍ରୀ ହାରାଇଲେ, ଦୁଃଖ କ'ଣ? ଏକ ମାୟା ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା, ତେବେ ଶୋକ କ'ଣ? ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଶୋଭିତ କି ଅଶୋଭିତ, ଅଜ୍ଞାନ ଶିଶୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭ୍ରମିତ, ଏଥିରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର କ'ଣ ଅନୁକ୍ରମ? ଧନ କି ସ୍ତ୍ରୀ ମିଳିଲେ, ଉଲ୍ଲାସ କ'ଣ? ଏକ ତୃଷ୍ଣାଳୁ ମିରାଜ ଦେଖି ଏହା ବୃଦ୍ଧି ହେଲା, ତେବେ ସୁଖ କ'ଣ? ଧନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ନୁହେଁ। ମୋହ ଓ ମାୟା ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, କିଏ ଏଠି ଆଶ୍ୱାସ ପାଏ? ଯେଉଁ ଉପଭୋଗ ମୂଢଙ୍କୁ ଆସକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଅତି ଉପଭୋଗ କରି, ଏହି ଉପଭୋଗ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ବିରକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ ପାର ଦେଖୁନଥିବା ମୂଢ ଉପଭୋଗରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଏ; ଦୂର ପାର ଦେଖୁଥିବା ଶିଳ୍ପୀ ଏହି ଉପଭୋଗରେ ବିରକ୍ତି ପାଏ। ଏହିପରି ରାଘବ, ତୁମେ ତଥ୍ୟ ଜାଣି, ଜଗତର ବ୍ୟବହାରରେ, ହାରାଇଥିବାକୁ ହାରାଇଥିବା ଭାବରେ ଛାଡ଼, ମିଳିଥିବାକୁ ମିଳିଥିବା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର। ବିଦ୍ୟାବାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି, ଯେଉଁ ଉପଭୋଗ ଆସିନଥିଲେ ଉପେକ୍ଷା, ଯେଉଁ ଆସିଛି ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବା। ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ କଳାବଳିରେ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରୂପ ଗୁପ୍ତ ଓ ବିରୋଧୀ, ଜ୍ଞାନ ଜାଗୃତ ରଖିବା ଉଚିତ, ତାହା ଭ୍ରମରେ ନ ପଡ଼ିବାକୁ। ଏହି ସଂସାର ମହିମା ଦେଖାଯାଏ, ଉପାଦାନରେ ତିଆରି, ଯେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହେଇଥାଏ, ସେମାନେ ଠିକ୍ ଦେଖିନାହିଁ; ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ। ଯେଉଁଠି ମନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଓ ତାହାରେ ପରିଶୁଧ, ସେଉଁଠି କେବେ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି 'ଏହା ଅସତ୍ୟ' ଭାବ ନିଶ୍ଚିତ ହେଇଯାଇଛି, ଅଜ୍ଞାନ ଛୁଇଁ ନାହିଁ; ସେ ଏକାଗ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ବିଲୀନ। ଯେଉଁଠି 'ମୁଁ ଏବଂ ସଂସାର ଏକ, ସବୁ ଏକ' ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି, ସେ ଡୁବିନାହିଁ। ଏହି ସତ୍-ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନରେ ବୁଦ୍ଧି ଆଶ୍ରୟ କରି, ବାହ୍ୟ କି ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ସଂସାରକୁ ଗ୍ରହଣ କି ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାମ, ଆକାଶ ଭଳି ଅସଙ୍ଗ, ପବିତ୍ର, ବିସ୍ତୃତ, ସବୁ ରଖି, କିଛି ରଖିନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ରଖିନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଚାହିବା କି ବର୍ଜନ କରିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ; ଏକ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି, ଜଳରେ ରହି ନିର୍ମଳ। ତୁମର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେଖିବା, ଛୁଇଁବା ଆଦି କରିବା କି ନ କରିବା ଚାଲିଯାଉ, ସେମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ; ଆତ୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ରୁହ, ଚାହିବା ରଖିନାହିଁ। ମନ, ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁକୁ 'ଏହା ମୋର' ଭାବି ତଳିଯିବା ଦିଅନାହିଁ; ତଳିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କର କି ନ କର। ରାଘବ, ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁର ଶୋଭା ତୁମ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ସହିତ, ତୁମେ ସଂସାର ରୂପୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇଛ। ଶରୀର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁର ଅନୁଭବ କରିଥିବା କି ନ କରିଥିବା, ଚାହିଦା ନଥିଲେ, ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତି ଉପଜିଥାଏ।