ଏହି ସଂସାର, ଚାରିପାଖରେ ଯେତେ ଉନ୍ମାଦ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେ ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ରାମା, ମନର ଆଶା ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ଚିନ୍ତା କର। ଯେପରି ଜ୍ବାପରି ଜଗତରେ ଆମେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ବି ଏହା ଏକ ଭ୍ରମ ଏବଂ ଅସଲି ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟ ମନର ଏକ ରଚନା ମାତ୍ର। ଏହି ସଂସାରର ଭାସ୍କର୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର, ଯେଉଁଠାରେ ଆମ୍ବୁ ଆଶା ନିତି ନିତି ସର୍ପ ପରି ଉପଜିଥାଏ; ଏହା ମହା ସୁଖ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଧରିଲେ ଏହାର ଅସାରତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ଅସାରତା ଜାଣି, ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ କର; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମିରାଜ ଜାଣିଲେ ତାହାକୁ କେଉଁଠି ଚାହିଁବେ? ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ନିଜ ଆକାଂକ୍ଷାର ଅନୁସାରେ ନିର୍ମିତ ନାରୀ ପଛରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେ କେବଳ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର କିଛି ଅସଲି ନୁହେଁ, ତାହା ଅସାରତାରେ ଯାଉ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଅସଲିକୁ ଛାଡ଼ି ଅସାରକୁ ଚାହେ, ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ମନର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଯେପରି ରସି ଉପରେ ସର୍ପ ଭୟ ଦେଖାଏ; ମନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରି ଏହି ସଂସାର ଘୁଞ୍ଚିଛି। ଏଠାରେ କେବଳ ଶିଶୁମାନେ ଅସଲି ଅବସ୍ଥାରେ ବି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ନୁହେଁ, ଯେଉଁ ତୁମେ ଭଳି। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଗୁଣମାସ୍ତକୁ ଚିନ୍ତା କରି ସୁଖ ଖୋଜେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅବୁଦ୍ଧି; ସେ ଅବୁଦ୍ଧିକୁ ଏମିତି ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନାହିଁ। ଏହି ଭୋଗ ଅସଲି ନୁହେଁ; ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଖଞ୍ଜ ଏକ ମନ ଓ ଚିନ୍ତାର ଉତ୍ପାଦ, ହୃଦୟର ଏକ ନଗର ପରି। ଏହି ମନର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ ଓ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଗଲିଯାଏ; ଏହା ଦେବମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା ନଗର ଭଳି ଏକ ବିଶାଳ ମାୟା। ରାମା, ଏହି ସଂସାର ନଶ୍ଟ ହେଲା ପରେ କିଛି ନଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଏହି ସଂସାର ଅଛି ବୋଲି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ମନର ନଗର ହୃଦୟରେ ନଶ୍ଟ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଥିଲା, ଏବଂ ଯଦି କହାଯାଏ ଏହା ବଢ଼ିଗଲା, ତେବେ କାହା ପାଇଁ କଣ ବଢ଼ିଲା, କାହା ପାଇଁ କଣ ହାନି ହେଲା? ଶିଶୁମାନେ ଖେଳ ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ନଗର ଉପଜାଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ ନିରନ୍ତର ଉପଜିଥାଏ। କିଛି କାହା ପାଇଁ ହାରାଇ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଜଳରେ ଜାଦୁକର ଭ୍ରମ; ଏହି ସଂସାର ଉପଜିଲା କି ନଶ୍ଟ ହେଲା, ଏହି ଭିତରେ କିଛି ହାରାଇ ନୁହେଁ। ଯଦି ଅସଲି ଅସଲି ନୁହେଁ, ତେବେ କାହା ପାଇଁ କଣ ହାନି କି ହାରାଇ? ତେଣୁ ଏହି ସଂସାର ନିଶ୍ଚୟ ଆନନ୍ଦ କି ଦୁଃଖର ଆଧାର ନୁହେଁ। ଯଦି କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସଲି, ତେବେ ଏଥିରେ କଣ ହାରାଇପାରିବ? ହାରାଇ ନଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, କିପରି ଦୁଃଖ ଆସିପାରିବ? କିମ୍ବା ଯଦି କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ, ତେବେ କଣ ହାରାଇପାରିବ? ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର; ତେବେ ଆନନ୍ଦ କି ଦୁଃଖର କାରଣ କଣ? ଏହି ସଂସାର ଯେଉଁଠି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସଲି ଓ ନଶ୍ଟିକାରୀ, ତେଉଁଠି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିପରି ଚାହିଁବେ କି ଗ୍ରହଣ କରିବେ? ଏହି ସଂସାର ଯଦି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତେବେ ତିନି ଲୋକରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିପରି କିଛି ତ୍ୟାଗ କି ଏଡ଼ାଇବେ? ଏହି ସଂସାର ଅସଲି କି ସତ୍ୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖର ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ; କିନ୍ତୁ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ତାଙ୍କର ଅଧୂରା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଆରମ୍ଭ କି ଶେଷରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, ଯଦି କେଉଁଠି ଅସଲିକୁ ଚାହେ, ରାମା, ସେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ସତ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଉଛି। ଶିଶୁମାନେ ମାନେ ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରତିବିମ୍ବ କି ଆକାଶ ଫୁଲ ଭଳି ଅସଲି ଜିନିଷ ଚାହିଁଥାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଆଶା ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଏକ ଶିଶୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଜିନିଷରେ ଆଶା ଖୋଜି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ପାଏ, ସୁଖ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ରାମା, ଶିଶୁ ଭଳି ହେଉନାହିଁ; ଏଠାରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ସ୍ଥିର ଓ ଚିରନ୍ତନ ଉପରେ ଭରସା କର। 'ଏହା ସମସ୍ତ ଅସଲି ଏବଂ ମୁଁ ଏହା ସହିତ ଏକତ୍ର' ବିଚାର କରି ଦୁଃଖ ଆଣ ନାହିଁ; 'ଏହା ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ ଏବଂ ମୁଁ ଏହା ସହିତ ଏକତ୍ର' ବିଚାର କରି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆଣ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇ ବୃଦ୍ଧା ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଲା ଓ ରାତି ପାଇଁ ଦିନ ଶେଷ ହେଲା। ସେ ସ୍ନାନ କରି, ସଭାରେ ନମସ୍କାର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ଏକାଠି ଚାଲିଗଲା। ଏବେ ଯଦି ଧନ କି ସ୍ତ୍ରୀ ହାରାଇଯାଏ, ତେବେ କିପରି ଦୁଃଖ? ଏକ ଭ୍ରମ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଇ ହେଉଛି, ପରେ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ତେବେ ଏହି ଉପରେ ଦୁଃଖ କିପରି? ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ ହେଉ, କି ଅଜ୍ଞାନ ଶିଶୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର କ୍ରମ କଣ? ଧନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ମିଳିଲେ, କିପରି ଆନନ୍ଦ? ଏକ ବଡ଼ ମିରାଜ ଦେଖି ତୃଷ୍ଣା ନେଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ସୁଖ ପାଇପାରିବ? ଧନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ବଢ଼ିଲେ, ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ, ତୃପ୍ତି ନୁହେଁ। ଭ୍ରମ ଓ ମାୟା ବଢ଼ିଲେ, କିଏ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତି ପାଇପାରିବ? ଯେଉଁ ଭୋଗ ଅବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଆଶା ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଭୋଗକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଚାହିଲେ, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ଉନ୍ମାଦ କରିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ପାର ତୀର ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ଭ୍ରମିତ, ସେଉଁଠି ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ନିତିମାନେ ଦୂର ତୀର ଦେଖିପାରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ଉନ୍ମାଦ କରିଥାଏ। ତେଣୁ, ରାଘବ, ସତ୍ୟ ଜାଣି, ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ହାରାଇଥିବାକୁ ହାରାଇଥିବା ଭାବରେ ଦେଖ, ଓ ମିଳିଥିବାକୁ ମିଳିଥିବା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଚିହ୍ନ ହେଉଛି, ଯେଉଁ ଭୋଗ ଆସିନଥିବା ଉପରେ ନିଷ୍ପୃହତା ଓ ଆସିଥିବା ଉପରେ ଭୋଗ କରିବା।