ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖ, ଏହା ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ମନର କଳ୍ପନାର ଏକ ବିସ୍ତାର, ଏହା ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵପ୍ନର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ କେହି ପ୍ରକୃତରେ ଜନ୍ମ ନେଉନ୍ତି ନାହିଁ, କେହି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ମାୟାମୟ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ। ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ, କିଛି ନାଶ ନାହିଁ, ଏଠାରେ କିଛି ନାଶ ହେବାର ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି? ଏହା ଏକ ହୱାରେ ଆକିଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ରେଖାର ଜଙ୍ଗଲ ପରି। ତୁମେ ତୁମ ଦେହକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ମାୟାର ଫଳ; ତୁମ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତଥାପି ତୁମେ ଅଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟ ପରି କଥା କହୁଛ। ଯେପରି ତିବ୍ର ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖାଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଦିନକଳ୍ପନା ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେମାନେ ଅସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପାଦ। ଯେପରି ନୌକାରେ ବସିଥିବା ଲୋକ ଏକ ଅଚଳ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଗତିଶୀଳ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ଆକୃତିର ଅନୁକ୍ରମ ସଦା ଅସତ୍ୟ, ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରକୃତି ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ଏକ ମାୟାମୟ ମାନସିକ ଶୂନ୍ୟ ଖଞ୍ଜ ଅଟକା, ଏହା ମନର ଉପଜା, ଏହା କି ଅସତ୍ୟ, କି ସତ୍ୟ—ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟତା କିପରି? କିପରି ଏକାଉଁଠି ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, କିଏ ଅଛି, କେଉଁଠି ବସିଛି? ଏହି ପାହାଡ଼, ଏହି ଗଛ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ମନର ଶକ୍ତିର ଭ୍ରମ; ଅସତ୍ୟ ଏକ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚତୁର୍ମୁଖୀ ଜଗତ ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ; ମନର ଆଶା ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର, ଓ ରାମ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କର। ସ୍ଵପ୍ନରେ ଯେପରି ମହା କାର୍ଯ୍ୟ ମାୟା ଓ ଅସତ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵପ୍ନ ମନର ରଚନା। ବିଶ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧିର ଆଡ଼ରେ ଏହି ଜଗତ ଏକ ବିପୁଳ ଆଶାର ଭଣ୍ଡାର, ଅନ୍ତେ ସେ ଅସାର; ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜାଣି, ମନକୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ନିବେଶ କର; ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମୃଗମରୀଚିକା ଚିହ୍ନିଲେ, ତାହାର ପଛରେ ଚାଲିବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ମନର ଭ୍ରମରେ ଏକ ଏଇ ଅନେକ ଆକୃତି ଉପଜାଯାଇଥିବା ମହିଳାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ କେବଳ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ଅଭାବରେ ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟକୁ ଲାଗି ଚାଲିଯାଏ, ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଅସତ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ କେବଳ ମନର ଭ୍ରାନ୍ତି, ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବା ପରି; ମନର ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚଳିଥାଏ। ଏଠାରେ କେବଳ ଶିଶୁ ଅସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅନ୍ଧୁଳି ପରି; ତୁମ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ। ଏହି ଗୁଣର ଶ୍ରେଣୀକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଯିଏ ସୁଖ ଚାହେ, ସେ ଅବିବେକୀ; ସେ ଅବିବେକକୁ ଅନ୍ଧାର ଅଗ୍ନିରେ ଦୂର କରେ। ଏହି ଭୋଗ ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ; ଦେଖାଯାଉଥିବା ଖଞ୍ଜ ଏକ ମନ ଓ ବିଚାରର ଉତ୍ପାଦ, ହୃଦୟର ନଗର ପରି। ଏହି ମନର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଏ, ଏହି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱଂସ ହୁଏ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ବିପୁଳ ମାୟା, ଦେବମାନେ ଉପଜାଇଥିବା ନଗର ପରି। ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜଗତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତ ଅଛିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନର ଉପଜା ନଗର ହୃଦୟରେ ଦ୍ୱଂସ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଏହାର ବିସ୍ତାର ଥିଲା, ଏବଂ ଯଦି କହାଯାଏ ଏହା ବଢ଼ିଛି, ତେବେ କିଏ ପାଇଁ, କେଉଁଠି ଏହା ବଢ଼ିଛି, କିଏ ଅପକୃତ ହେଲା? ଏହି ନଗର ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଖେଳ ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ଉପଜାଏ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ନିରନ୍ତର ଉପଜାଏ। କେଉଁଠି କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଯାଦୁକର ଜଳରେ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଦି ଅସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଅଟୁଟ, ତେବେ କିଏ ପାଇଁ କିଛି ଅପକୃତ ହୁଏ? ଏହି ଜଗତ ନିଜେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ। ଯଦି କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ତାହାରେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବା? ନଶ୍ଟ ନଥିଲେ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, କିପରି ଦୁଃଖ ଆସିପାରିବ? କିମ୍ବା କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ, ତେବେ ତାହାରେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବା? ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ—ତେବେ କିପରି ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖର କାରଣ? ଏହି ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱଂସ ଦେବା, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ କିପରି ଚାହେବା କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କରିବା? ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ସାର ଭରିଥିବା, ତେବେ ତିନି ଲୋକରେ ଜ୍ଞାନୀ କିପରି କିଛି ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେ? ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେଉଁଠି, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଏହା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଉପରେ ଅଟୁଟ; ଅଜ୍ଞାନୀ ଅଂଶିକ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ପାଇଥାଏ। ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯିଏ ଅସତ୍ୟକୁ ଚାହେ, ଓ ରାମ, ସେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସତ୍ୟ, ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ, ଯିଏ ସମସ୍ତ କିଛି ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଦେଖେ। ଶିଶୁମାନେ ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କିମ୍ବା ଆକାଶ ଫୁଲ ଭାବରେ ଅସତ୍ୟକୁ ଚାହେ; ଜ୍ଞାନୀ ଚାହେନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଆଶା ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଏକ ଶିଶୁ, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିତରେ ଆନନ୍ଦ ଚାହିଲେ, ସେ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ପାଇଥାଏ, ସୁଖ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଶିଶୁ ପରି ହେବା ନୁହଁ, ଓ ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ; ଏଠାରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ସଦା ସ୍ଥିର ଓ ଅଟୁଟ ଉପରେ ଭରସା କର। 'ଏହି ସମସ୍ତ ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ମୁଁ ଏହାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛି' ବିଚାରରେ ଦୁଃଖ ଆସିବା ଦିଅନାହିଁ; 'ଏହି ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ ଏବଂ ମୁଁ ଏହାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛି' ବିଚାରରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସିବା ଦିଅନାହିଁ। ଏପରି କଥା କହି ନିପୁଣା ବୃଦ୍ଧା ଦିନକୁ ସାଂଝ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଣିଲେ, ରାତି ଆସିଲା। ସେ ସ୍ନାନ କରି, ସଭାରେ ନମସ୍କାର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଜଗତର ଧନ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଦୁଃଖ କିପରି?