ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ମନର ଏକ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନର ସାର, ଜଣେ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଏକ ସହର ଭଳି। ଯେଉଁଠି ଏହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେଠି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦିଵାଳ, ରଙ୍ଗ ଓ ଗଢ଼ାଣା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା କୌଣସି ଦିନ ତିଆରି ହୁଏନି, ତାହାକୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆକାଶ ଚିତ୍ର ଭଳି। ଦେହ, ଏହି ତିନି ଲୋକ—ସବୁ କିଛି ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏହି କଳ୍ପନା ହେଉଛି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରର କାରଣ, ଯେପରି ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ କେବଳ ଆଭାସ ଭଳି—ମାଟିର ଘଡ଼ା, ଝୁପଡ଼ି, କପଡ଼ା ଭଳି ଅନେକ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ; ଏହାମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହାନ୍ତି, ଦିଵାଳ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଏକାକି ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ମନ ନିଜର ରହିବା ପାଇଁ ଏହି ଦେହକୁ ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଏକ କୀଟ ନିଜ ପୋକଳି ତିଆରି କରେ। ଏଠାରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କିଛି ନାମ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ମନ ତିଆରି କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ମନ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କିମ୍ବା ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରେ। ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରୀ ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ, ଅଲଗା କୌଣସି ଶକ୍ତି କୁହିବା ଯାଏ? ତାହା ନାହିଁ; ଏହି ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନର ଗୁହା ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ। ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ସେଇ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବତା ବିନା କେବଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମ-ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେହକୁ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କିପରି ଲାଭ କରାଯାଏ, ଦେଖ; ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଶକ୍ତିରେ ନିହିତ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ; ଏହି ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାହା ଧୂପ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଦୀପ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ଏହି ଜଗତ ଆକାଶ ଭଳି କେବଳ କଳ୍ପନାର ବିସ୍ତାର—ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ। ଏଠି କେହି ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଏଠି ମିଥ୍ୟା। ଯେଉଁଠି କିଛି ବଢ଼େ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠି କ'ଣ ନଶ୍ୱର ହେବ? ଏକ ଆକାଶରେ ରେଖା ଦେଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି। ତୁମେ ନିଜ ଦେହକୁ ଦେଖୁନାହାଁ, ଯାହା ମିଥ୍ୟାର ଉତ୍ପାଦ; ହେ ରଘୁନାଥ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟ ନେଇ, ଅବିଜ୍ଞାନୀ ଭଳି କାହିଁକି କହୁଛ? ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଦିନ ଦ୍ୱାସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି, ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେପରି ନୌକା ଚଢ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅସ୍ଥିର ଜିନିଷକୁ ଚଳିତ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେପରି ଏହି ଆକୃତିର ଧାରା ସଦା ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ମାୟାର ଜାଲ, ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର; ତେଣୁ ଏଠି ଅଲଗା କିଛି ଅଛି କି? କିପରି ସମ୍ପର୍କ, କିଏ ଏଠି ଅଛି, କେଉଁଠି ରହିଛି? ଏହି ପାହାଡ଼, ଏହି ଗଛ—ଏମିତି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ମିଥ୍ୟା; ମନର ଦୃଢ଼ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ବିସ୍ତାର ଅନ୍ତରରେ ଶୂନ୍ୟ; ମନର ଆସକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଅନ୍ୟ କିଛି ବିଚାର କର, ହେ ରାମ। ସ୍୵ପ୍ନରେ ମହା କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରମାଦ ଭଳି ଅସତ୍ୟ, ତେଣୁ ଏହି ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ ମନର ତିଆରି। ଏହି ସଂସାର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଇଚ୍ଛାର ସର୍ପ ରହିଛି; ଏହା ମହା ଭୋଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଧରିଲେ ତାହାର କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବି, ନିଜ ମନକୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠିତ କର; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମୃଗମରୀଚିକାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏହାକୁ ଚାହିଁ ଚାଲିବେ କି? ଯେ ମିଥ୍ୟାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ, ନିଜ ମନର ଇଚ୍ଛାର ଜନିତ ନାରୀ ପଛରେ ଦୌଡ଼େ, ସେ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ ଯାହାଁ ତାଲିକା ନାହିଁ, ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଅସତ୍ୟ ପଛରେ ଦୌଡ଼େ, ସେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏହା ମନର ମାୟା ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଦୋରିରେ ସାପ ଭୟ ଭଳି; ଏହି କଳ୍ପନାର ବିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିଥାଏ। ଏଠି କେବଳ ଶିଶୁ ଅସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି; ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଏପରି ନୁହେଁ, ତୁମେ ଭଳି। ଯେ ଏହି ଗୁଣର ସମୂହକୁ ଚିନ୍ତନ କରି ସୁଖ ଖୋଜେ, ସେ ମୂଢ଼; ସେ ଅନୁଭୂତିହୀନ ଅଗ୍ନିରେ ମୂଢ଼ତାକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଭୋଗ ବାସ୍ତବରେ ଅସତ୍ୟ; ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜାଲ ମନ ଓ ଚିନ୍ତାର ତିଆରି, ହୃଦୟ ରେ ଏକ ସହର ଭଳି। ଏହି ସମସ୍ତ ମନର ଇଚ୍ଛାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ତାହାରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ମାୟା, ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ସହର ଭଳି। ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜଗତ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, କିଛି ନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଏକାଥିରେ ନିସ୍ଥିତ ନୁହେଁ। ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ସହର ହୃଦୟରେ ନଶ୍ୱର ହେଲେ, ଯାହା ଏହାର ବିସ୍ତାର ଥିଲା, ଏହା ବଢ଼ିଲା କୁହିଲେ, କାହା ପାଇଁ କଣ ବଢ଼ିଲା, କିଏ ହାନିଲା? ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ଖେଳ ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ସହର ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ଅବିରତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କାହା ପାଇଁ କିଛି ହାରାଯାଏନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳରେ ଜାଦୁକରର ମାୟା; ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ଥିବା ଜଗତ ନଶ୍ୱର ହେଲେ କିଛି ହାରାଯାଏନାହିଁ। ଯଦି ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେବେ କାହା ପାଇଁ କିଛି ହାରାଯିବ? ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖର କ୍ଷେତ୍ର ନୁହେଁ। ଯଦି କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ କ'ଣ ନଶ୍ୱର ହେବ? ନଶ୍ୱରତା ନଥିଲେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଦୁଃଖ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ଆଉ ଯଦି କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ, ତେବେ କ'ଣ ତାହାର କିଛି ହାରାଯିବ? ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର; ତେବେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖର କାରଣ କ'ଣ?