ବ୍ରହ୍ମା, ତିନି ଦିନରେ ଶୁଧ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର ଚମକଦାର ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖି, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଆକାଶ ଗୁହାରେ, ମଧୁର ତୀର ଉପରେ, ଯାହାର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ, ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ କ’ଣ ଥିଲା, ଏହା ନିମିତ୍ତେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ନୂତନ ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଅଗଣିତ ପୂର୍ବ ଶୃଷ୍ଟିଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଗୁଡିକ ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ତାଙ୍କର କ୍ରମ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଏଠି ମନ ଓ ବାଣୀ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପୁଷ୍ପଗୁଡିକୁ ମନେ ପକାଯାଏ। ଏହି ସବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହଜରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାରୁ ନିର୍ମିତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ଓ ଆଚରଣ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀଗୁଡିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଏକ ନଗର ତିଆରି କରିଥିବାପରି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ—ବ୍ରହ୍ମା ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କଲେ। ଏଭଳି, ରାମା, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଚକ୍ରରେ ଥିବାକୁ ଆସିଲା, ଯେପରି ପୁଷ୍ପର ଚମକ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଦେଖାଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଚିନ୍ତାରେ ଏହା ଆକାର ନେଲା। ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଖେଳା ଦ୍ୱାରା, ମନ ର ମନୋଯାଗ ଦ୍ୱାରା, ରଘୁପୁତ୍ର ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ଏହି ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି। ଏପରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, କିଛି ଏଠାରେ ବାସ୍ତବରେ ଅବସ୍ଥିତ ନୁହେଁ; କେବଳ ବିଶାଳ ଖାଲି ଆକାଶ ଓ ମନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖେଳା ଅଛି। ଏଠାରେ, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଏକ କଣ୍ଡ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ଓ ଆକାଶ ପରି ଲାଗେ। ଏହା କେବଳ ଚିନ୍ତାର ସାର, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଏକ ନଗର ପରି; ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଏଠାରେ କେବଳ ଶୁଭ୍ର ଆକାଶ ଅଛି। ଦେଖାଯିବା ଦେଉଳ ଓ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ; ଅନିର୍ମିତ ଜିନିଷ ନିର୍ମିତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ଆକାଶରେ ଚିତ୍ର ଅପରିମିତ ଭାବରେ। ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେହ ଓ ତିନି ଲୋକ—ମନର ଭାବନାରେ ଉପଜିଥିବା; ଏହା ହିଁ ସଂସାରର କାରଣ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ହୁଏ। ଜଗତ କେବଳ ଏକ ଦେଖାଯିବା ଅବସ୍ଥା, ଘଡ଼ି, ଝୋପଡ଼ି, ପୋଶାକ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା; ସେଗୁଡିକ ବାସ୍ତବ ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦେଉଳ ଓ ଏପରି ଜିନିଷ ଅଲଗା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ଏକ କୀଟ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ କୋକୁନ ତିଆରି କରିଥିବାପରି। କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ନାମ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ମନ, ଦ୍ୱିଧା ଭାବରେ, ନିର୍ମିତ କିମ୍ବା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେନି—even ଯାହା ଅତି କଠିନ ଓ ଅପହ୍ରାପ୍ତ। ସର୍ବସ୍ୱ ଶକ୍ତି ଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ, ବାସ୍ତବରେ କ’ଣ ଅଲଗା ଶକ୍ତି ଅଛି? କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ମନର ଗୁହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଆବୃତ ହୁଏ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଥିବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଦେଖ, ମନର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହି କମଳଜ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ, ରାମା, ଜାଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟିକରଣ ସର୍ବଶକ୍ତି ସହିତ ଉପଜିଥାଏ। ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ ଏହି ଶୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାନ୍ତି; ସେ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ନିର୍ବାପିତ ହୁଏ, ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ପରି। ଦେଖ, ବିଶାଳ ମନ ଥିବା, ଏହି ଜଗତ ଆକାଶ ପରି, କେବଳ ଭାବନାର ବିସ୍ତାର—ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଉପଜିଥିବା। ଏଠାରେ କେହି ବାସ୍ତବରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ବାସ୍ତବରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମାୟା। ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ବଢ଼େ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠାରେ କ’ଣ ନଷ୍ଟ ହେବା ସମ୍ଭବ? ଆକାଶରେ ରେଖା ତାଲି ଦେଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ପରି। ତୁମେ ତୁମର ଦେହକୁ, ଯାହା ମୃଗମାୟାର ଉତ୍ପାଦ, ତିକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ରଘୁବର, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର ଭରିଥିବା, କାହିଁକି ଅଜ୍ଞାନୀର ପରି କଥା କହୁଛ? ଯେପରି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ତୀବ୍ର ତାପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଏପରି ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ। ଜଗତର ସମସ୍ତ ଆକାର ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଦିନ ଦେଖିବା ଭାବନା ପରି, ସମସ୍ତ ଭଳି ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପାଦ। ଯେପରି ନୌକାରେ ବସିଥିବା ଲୋକ ଭୁଲରେ ଅଟୁଣା ଜିନିଷକୁ ଚଳିତା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଏପରି ଆକାରର ଅନୁକ୍ରମଣ ସଦା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ, ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତ କୌଣସି ମାୟା ମନ୍ତ୍ର, ମାୟାର ଗଠିଥିବା ଏକ ପଞ୍ଜି; ଏହା ମନର ଭାବନାର ଉତ୍ପାଦ, ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ; ତେଣୁ ଅନ୍ୟତ୍ୱର ସମ୍ଭବ କେଉଁଠି? କେଉଁ ପ୍ରକାର ସଂଯୋଗ, କେଉଁ ଅଛି, କେଉଁଠି ବସିଛି? ଏହି ପାହାଡ଼, ଏହି ଗଛ—ଏପରି ପ୍ରଦର୍ଶନ ମାୟା; ମନର ଭଳି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ଅସତ୍ୟ ବାସ୍ତବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚତୁର୍ଧା ଶୃଷ୍ଟି ଅନ୍ତରେ ଖାଲି; ମନର ଚାହା ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କର, ରାମ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ, ଏହି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ମନର ମୃଗମାୟା ଭାବେ ଜାଣ। ସଂସାର ରଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କର, ଯାହା ଇଚ୍ଛାର ଭଣ୍ଡାର, ଅଜଗର ପରି, ଦେଖିବାରେ ମହା ଉପଭୋଗ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଧରିଲେ ତାହାର କୌଣସି ସାର ନାହିଁ। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜାଣି, ମନକୁ କେବଳ ଜାଗୃତତାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କର; କିଏ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଜାଣି, ତାହାକୁ ଚାହିବେ, ଯଦି ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ? ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନୀ, ନିଜ ଭାବନାର ଅନେକ ଆକାର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଜନାନୀକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ କେବଳ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ, ବାସ୍ତବ ନ ଥିଲାରୁ, ଅସତ୍ୟକୁ ଦିଶେ ଦିଆଯିବ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ବାସ୍ତବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅସତ୍ୟକୁ ଚାହିଁ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।