ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାଶରେ ବିରାଜିତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପର ଧାରୀ, ସେ ସ୍ୱୟଂ ମନର ଖେଳରେ ନିଜ ନିବାସ ନିର୍ମାଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। କେବେ କେବେ ଏହି ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ନିର୍ବିକାର ଏବଂ ସର୍ବୋପରି। କେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଭାବରେ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ। କେବେ ଅବସାନ ସମୟର ଅଗ୍ନିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୱାଲାରେ ଶୋଭିତ, କେବେ ଚମତ୍କାର ଅରଣ୍ୟ ବା ନାଭିରେ ଅଧଖୋଲା ପଦ୍ମ କୁଡ଼ିର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସ୍ୱାମୀ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆସନ ଏବଂ ଆକୃତି ତିଆରି କରେ, ପ୍ରତିଟି ଜନ୍ମ ପାଇଁ। ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରୁ, ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥାରୁ ପ୍ରଥମେ ଅବତରଣ କରିବାବେଳେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହକୁ ସୁନିର୍ମିତ ବୋଲି ଭାବିଥାଏ। ଗର୍ଭର ନିଦ୍ରା ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହ ଦେଖିଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ପ୍ରବାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପଦାର୍ଥମାତ୍ରରୁ ତିଆରି। ଏହି ଦେହ ଚୁଲିର ଟିପ୍ସରେ ଢାକା, ବତିସି ଦାନ୍ତରେ ସଜିତ, ତିନି ଖମ୍ଭାରେ ଆଧାରିତ, ପନ୍ଦର ଦେବତାର ଅଧିକାରୀ, ତଳେ ପାଦତଳ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ନଅଟି ଦ୍ୱାର, ମୃଦୁ ଅଙ୍ଗ, ତେଲ ଦ୍ୱାରା ଲିପ୍ତ, କୁଳିଶି ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳି, ଦଶ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଦୁଇ ହାତ, ଦୁଇ ସ୍ତନ, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ—କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ଅନେକ କନ୍ଧ ଓ ହସ୍ତ; ଏହା ମନ ପକ୍ଷୀର ଘର, କାମ ସର୍ପର ଗୁହା। ଏହି ଦେହ ତୃଷ୍ଣା ରାକ୍ଷସୀର ନିବାସ, ଆତ୍ମା ସିଂହର ଗୁହା, ଅଭିମାନ ହାତୀର ଅସ୍ଥାନ ଏବଂ ପଦ୍ମମୁଖରେ ଶୋଭିତ। ନିଜ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେହକୁ ଦେଖି, ସେ ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରୀ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଆକାଶ ଗୁହାରେ, ମଧୁରେ ଶୋଭିତ ଏହି କୂଳରେ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଅପାର, ପ୍ରଥମେ କ’ଣ ଥିଲା—ତାହା ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ନୂତନ ଉଦିତ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା ଅନେକ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ, କ୍ରମ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣ ସହିତ, ବସନ୍ତରେ ଫୁଲ ମନେ ପଡିଥିବା ପରି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ସ୍ମରଣ କରିଲେ। ଏହା ପରେ, ସେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏକ ସହର ତିଆରି କରିଥିବା ପରି, ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମାୟିତ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ, ଭିନ୍ନ ଆଚାର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ସହଜରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ—ଅସଂଖ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ହେ ରାମ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଚକ୍ରରେ ବିରାଜିଲା, ଯେପରି ଫୁଲ ରଉଦ୍ର ପ୍ରଭାରେ ବସନ୍ତରେ ଶୋଭିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନରେ ଆକାର ନେଇ। ଅନେକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଖେଳରେ, ପଦ୍ମଯୋନି ମନର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ଏହି ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି। ଏପରି ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି, ତେବେ କିଛି ମଧ୍ୟ ରହି ନଥାଏ; ଏକମାତ୍ର ବିରାଟ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ, ମନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୀଳା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ମହାଣ୍ଡର ଭିତରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ବା ସମୟ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଏହା ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଆକାଶ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କେବଳ ଚିନ୍ତାର ସାର; ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସହର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ। ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦିଵାଲ ଓ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ; ଅସୃଷ୍ଟ ଜିନିଷ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଆକାଶରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ପରି। ଦେହ ଓ ତିନି ଲୋକ ସମସ୍ତ ମନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ; ଏହି ଭ୍ରମଣର କାରଣ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉପକରଣ ଭଳି ପ୍ରକଟ, ଏହି ପାତ୍ର, ଘର, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଦିଵାଲ ଏକ ଅସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି; ସେମାନେ ପୃଥକ ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିବାସ ପାଇଁ ତିଆରି, ଯେପରି ଏକ କୀଟ ନିଜ ପୋକ ତିଆରି କରେ। କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ମନ ତିଆରି କରିପାରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଅଦୃ଼଼ଶ୍ୟ ବା କଠିନ। ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭିତରେ କ’ଣ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ଅଛି? କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ମନର ଗୁହାକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ହେ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ କେବେବି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏକ ଅଛନ୍ତି। ଦେଖ, ପଦ୍ମଯୋନି ଦେହ କିପରି ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ; ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଏହି ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାହା ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ପରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଦେଖ, ହେ ମହାମତି, ଏହି ଜଗତ ଆକାଶ ଭଳି, କେବଳ ମନର ପ୍ରସାରଣ—ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ କେହି ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, କେହି ମୃତ୍ୟୁ ବି ନୁହେଁ; ପ୍ରକୃତରେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମାୟିକ। ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ବଢ଼େ ନାହିଁ କିମ୍ବା ହ୍ରାସ ପାଉ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କ’ଣ ଧ୍ଵଂସ ହେବ? ଆକାଶରେ ରେଖା ଅଙ୍କିତ ଅରଣ୍ୟରେ ପରି। ତୁମେ ନିଜ ଦେହକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାଁ, ଯାହା ମୋହର ଉତ୍ପାଦ; ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପରି କାହିଁକି କଥା କହୁଛ? ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ରୂପ ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର ଭ୍ରମ ବା ଦିନ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ତିଆରି। ଯେପରି ନୌକାରେ ବସିଥିବା ଲୋକ ଅଚଳ ଜିନିଷକୁ ଚଳିତ ଭାବିଥାଏ, ସେପରି ରୂପ ର ଅନୁକ୍ରମ ସଦା ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହାକୁ ମାୟାର ଜାଳ, ମନର କଳ୍ପନାର ତିଆରି, ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏକ ମହାମାୟା ଭାବେ ଜାଣ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର; ତେବେ ଅନ୍ୟତ୍ୱ କେଉଁଠୁ? କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ, କିଏ, କେଉଁଠାରେ ବିରାଜିତ?