ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଶମିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜାଗୃତ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସଂସାରର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ତାହାକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର, ଯାହା ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୁକ୍ତି ମିଳିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅବିରତ ରହିଥାଏ। ଏହି ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହା, ସେଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଅଛି; ଏହି ଦେହ ତ କେବଳ ଜଳ ଭିତରେ ଗର୍ତ୍ତିର ଭଳି ଅସ୍ଥାୟୀ। ଯେପରି ଚାଷରୁ ଅଂକୁର, ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର, ପତ୍ରରୁ ଫୁଲ ଏବଂ ଫୁଲର ଅଂକୁରରୁ ଫଳ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେପରି ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ବାହାରେ ପ୍ରକଟ ଭାବରେ ଦିଶେ। ମନରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଉପଜେ, ତାହା ତୁରନ୍ତ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଏକ ମାଟିର ତୋଳି ଯେପରି ମାଟିର ହଣ୍ଡି ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ପ୍ରକାଶ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମାୟାମୃଗ ଜଳ ଭଳି। ଏହି ଦେହ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଭୟଭୀତ ଶିଶୁ ତାଙ୍କୁ ଭୂତ ଦେଖୁଛି ବୋଲି ଭାବେ। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ଦେହର ପ୍ରଥମ ରୂପ ମନରେ ଉପଜିଥିଲା; ସେଉଁଠି ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମ ଗର୍ଭରେ ବିରାଜିତ। ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାର ଅନୁକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମହା ମାୟାବୀଙ୍କର ମାୟା ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ଜୀବାତ୍ମା, ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ସ୍ଥାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିଛି; ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏହା କିପରି ଘଟେ, ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ବୁଝାଇଦିଅ। ହେ ମହାବାହୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହ ଧାରଣ କରିବାର ନିୟମ ଶୁଣ; ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରିବୁ। ମୂଳ ଆତ୍ମା, ଯାହା ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୀମାରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଖେଳ କରି ଦେଶ ଓ କାଳ ଚିହ୍ନିତ ଦେହ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ଜୀବାତ୍ମା କୁହାଯାଏ, ସଂସ୍କାରରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ମନ ହୁଏ, ଯାହା ଭାବନା ଓ ଅଭାବନା ଦୁହିଁ ଦିଗକୁ ଝୁକିଥାଏ। ପ୍ରଥମେ, ମନର ଶକ୍ତି କଳ୍ପନା କରି ତୁରନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶର ଧାରଣା ଉପଜାଏ, ଯାହାର ମୂଳ ସ୍ୱର ଅଟୁଟ ଅଛି। ପରେ, ଏହି ଆକାଶ ଘନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଭୂତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବନା ଉପଜେ—ପ୍ରଥମେ ଅସ୍ଥିରତା, ତାପରେ ବାୟୁ, ଯାହାର ମୂଳ ସ୍ପର୍ଶ। ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ, ମନରେ ସ୍ୱର ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହେବା ସହିତ, ତାଙ୍କ ଘଂଷଣରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନ ଘନତା ଅଧିଗ୍ରହଣ କରି ତୁରନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉପଜାଏ—ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଲୋକ, ଯାହା ପରେ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆସେ। ଏହି ଗୁଣ ଓ ରସ ଅନୁଭୂତିରେ, ମନ ତୁରନ୍ତ ଜଳର ଶୀତଳତା ଧରିଥାଏ; ଏହିପରି ଜଳର ଜ୍ଞାନ ଉପଜେ। ପରେ, ମନ ଏହି ଗୁଣ ଧାରଣ କରି ତୁରନ୍ତ ଗନ୍ଧସହିତ ଭୂମି ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହାପରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ ଏହି ଦେହ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଛାଡ଼ି, ଆକାଶରେ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାର ଭଳି ଏକ ରୂପ ଦେଖାଏ। ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜୀବାତ୍ମା ସହିତ ଏହି ଦେହକୁ “ଅଷ୍ଟପ୍ରକୃତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ” କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଭୂତତ୍ତ୍ୱର ପଦ୍ମ ହୃଦୟରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ବସିଥାଏ। ସେଠାରେ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମନ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହ ଉପଜାଏ; ପକ୍ୱତା ପାଇ ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟମୟ ହୁଏ, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଫଳ ପକେ। ଏହି ଆକାଶରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଘଳି ଧାତୁ ଭାଣ୍ଡରୁ ବହିଯାଏ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ପରେ, ସେଠି ନିଜ ନିବାସରେ ମନ—ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାର ଏକ ଗୁଚ୍ଛ—ନିଜର ଇଚ୍ଛାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ କଳ୍ପନା ଧାରଣ କରେ। ଉପରେ ମୁଣ୍ଡର ଭଳି ସ୍ଥାନ, ତଳେ ପାଦର ଭଳି ଆଧାର, ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ହାତ ଓ ମଧ୍ୟରେ ପେଟର ଭାବ ଉପଜେ। ଏହିପରି ଏକ ଶିଶୁ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦେହ ଏବଂ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ, ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିର ଗୁଚ୍ଛ ପରି, ଯିଏ ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଉଭୟ ଦିଗରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇଅଛି। ଏଭଳି ନିଜର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମୁନିଙ୍କର ମନ ଅଙ୍ଗ ଉପଜାଇ ନିଜ ଦେହର ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଯେପରି ଋତୁ ନିଜର ସ୍ୱଭାବିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସମୟ କ୍ରମେ, ଏହି ଦେହ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରୂପ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଜ୍ଞାନ, ପବିତ୍ରତା, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ, ବିବେକ ଓ ନିପୁଣତାରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ। ସେହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଅଧିପତି, ଘଳି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପରମ ବିସ୍ତାରରୁ ଉଦିତ। ପରେ, ସେହି ପରମ ବିସ୍ତାରରେ ବସି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ମନର ଚେଷ୍ଟାରେ ନିଜ ନିବାସ ତିଆରି କରନ୍ତି, ନିଜରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଭଳି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଭିନ୍ନତାହୀନ; କେବେ କେବେ ଏହା ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଭଳି। କେବେ କେବେ ଏହା ବିପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିର ଶିଖାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଶୋଭିତ; କେବେ କେବେ ଏହା ଅଲୋକିକ ଅରଣ୍ୟ, କିମ୍ବା ନାଭିରେ ବନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମକୁଡ଼ି ଭଳି। ଏହି ସ୍ୱାମୀ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ସହଜରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନିବାସ ତିଆରି କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ, ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ନିଜ ଦେହକୁ ସୁନିର୍ମିତ ବୋଲି ଭାବିଥାନ୍ତି। ଗର୍ଭ ନିଦ୍ରା ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଧାରାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ତିଆରି। ଏହି ଦେହ ଚୁଲିର ଟିପ୍ସରେ ଢାକା, ବତିଶି ଦାନ୍ତରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ତିନି ଖମ୍ଭା ଉପରେ ଭିତ୍ତି, ପନ୍ଦର ଦେବତାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଏବଂ ତଳେ ପାଦ ତଳ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ମୃଦୁ ଅଙ୍ଗ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ, ବିଶ୍ ଆଠି ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ବିଶ୍ ନଖ ରହିଛି।