ଏହି ଜଗତରେ କିଏ କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, କିଏ କିଏ ଆଉ କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ତେବେ କିଛି ଜଣେ ଏଠି କିମ୍ବା ଆଉଠି ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ପରମ ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି । କିଛି ଜଣେ ମହାନ ପାହାଡ଼—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ମନ୍ଦାର, ମେରୁ ହୁଅନ୍ତି; କିଛି ଜଣେ ଲବଣ, ଦୁଧ, ଘିଅ, ଅଖୁ ଓ ପାଣିର ସମୁଦ୍ର ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି । କିଛି ଜଣେ ବିଶାଳ ଦିଗ ଭାବେ, କିଛି ମହାନଦୀ ଭାବେ, କିଛି ଲୋକ ମନୋହର ରୂପବାନୀ ନାରୀ ଭାବେ, ଆଉ କିଛି ଭୟଙ୍କର ନପୁଂସକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି । କିଏ କିଏ ଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, କିଏ କିଏ ମନ୍ଦମତି; କିଏ ଜ୍ଞାନର ଶିକ୍ଷକ, କିଏ ସମାଧିରେ ଲୀନ । ଏହି ଜୀବମାନେ ନିଜର ଦୃଢ଼ ସଂସ୍କାରରେ ବନ୍ଧି ହୋଇ, ନିଜର ଧାରଣାରେ ଆସହାୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଧନାଗାର ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅବିରତ ଆଘାତ ପାଇ, ହାତରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଉଥିବା ବଳିର ଭଳି ଉଠି ପଡ଼ି କରନ୍ତି । ଶତଶଂଖ ଆସକ୍ତିର ଦୂର୍ବଳତାରେ ବନ୍ଧି, ଅନେକ ସଂସ୍କାରର ଭାର ବୋହି, ସେମାନେ ଗଛରୁ ଗଛକୁ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଦେହରୁ ଦେହକୁ ଗତି କରନ୍ତି । ଅନେକ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନାର ଝାଲରେ, ସେମାନେ ଏହି ବିଶାଳ ଜଗତକୁ ମାୟା ପରି ଗଢ଼ି ତୋଳନ୍ତି । ସେମାନେ ସଂସାର ସାଗରରେ ଚକ୍ରବାତର ତରଙ୍ଗ ପରି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଅସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶେଷେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ପୁଣି ଏଠି ଜନ୍ମ ନେଉନ୍ତି ନାହିଁ । ହଜାର ଜନ୍ମ ଅନୁଭବ କରି, କେବେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, କେବେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । କିଛି ଜଣେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦକୁ ଅଧିକାର କରି, ଅପମାନର ଭାବରେ ପୁଣି ପଶୁ ଜନ୍ମକୁ ଫେରନ୍ତି, ଏବଂ ପଶୁ ରୂପରୁ ପୁଣି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି । କିଛି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଜନ୍ମରେ ସେଠି ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ତଣ୍ଡୁଳିକାରେ କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇବା କିମ୍ବା ହରି ପଦକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଜୀବମାନେ ନିଜ ନିଜ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲନ୍ତି । କିଛି ପଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ, କିଛି ଦେବତା ଅବସ୍ଥାକୁ, ଆଉ କିଛି କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାମ, ଏଠି ଯେପରି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସେପରି । ଏହି ଜଗତ ଯେତେ ଏକ ବିଶାଳ ଅନୁଭୂତି, ସେପରି ଅନେକ ଅନେକ ଜଗତ ଅଛି; ଅନେକ ପୂର୍ବରୁ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଅନେକ ଆଉ ଆସିବେ । ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହୁଏ । କିଛି ଗନ୍ଧର୍ବ, କିଛି ଯକ୍ଷ, କିଛି ଦେବୀ ଅବସ୍ଥାକୁ, କିଛି ରାକ୍ଷସ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାନ୍ତି । ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ସେପରି, ଯଦିଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିନ୍ନ ଥାଏ । ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆପସର ଘଟିତ କ୍ରିୟାରେ ସୃଷ୍ଟି ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ, ଦେଖା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ଭଳି ସୃଷ୍ଟି ତରଙ୍ଗ ପରି ଚଳିଥାଏ । ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ମୂଳରୁ, ଜୀବମାନଙ୍କ ଧାରା ସଦା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ ଓ ସେଠି ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ । ଯେପରି ଦୀପରୁ ଦୃଷ୍ଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କିରଣ, ତାପିତ ଲୋହାରୁ କଣିକା, ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ—ସେପରି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଋତୁ ଯେପରି ସମୟରୁ, ଗନ୍ଧ ଫୁଲରୁ, ତରଳ ଝରା ପାଣିରୁ, ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେପରି ଜୀବ ଧାରା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଦ୍ୱସ୍ଥିତିକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି । ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ, ଉତ୍ଥାନ, ନାଶ, ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଅର୍ଥହୀନ; ଏହି ତିନି ଲୋକର ନିର୍ମାଣ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ମୁହଁଭ୍ରାନ୍ତିର ଏକ ମାୟାମୟ ଖେଳ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଜୀବ କିପରି ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ଏହି ଅସ୍ଥି ପିଞ୍ଜର ଦେହକୁ କିପରି ଧାରଣ କରେ? ମୁଁ ଏହା ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ବୁଝୁନାହାଁ କି? ତୁମର ପୂର୍ବାପର ବିଚାର କ୍ଷମତା କେଉଁଠି ଗଲା? ଏହି ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାତ୍ର, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ପରି । ଏହା, ହେ ରାମ, ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ, ଭ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା; ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ ମନରେ ପାହାଡ଼ ଟେଢ଼ା ଦେଖାଯିବା ପରି । ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଖସିଯାଏ, ଜାଗୃତ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ସଂସାର ସ୍୵ପ୍ନକୁ ଦେଖିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖିନଥାଏ । ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର, ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି । ଯାହା ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି; ଜୀବର ଦେହ ଅସ୍ଥିର, ପାଣିର ଚକ୍ରବାତ ପରି । ଯେପରି ଚାଷ ଗୁଡ଼ିକ ଅନୁକ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ବିଆଁରୁ ଚାରା, ଚାରାରୁ ପତ୍ର, ପତ୍ରରୁ ଫୁଲ, ଫୁଲର କଳିରୁ ଫଳ—ସେପରି ଦେହ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାରେ ମନରେ ଉପସ୍ଥିତ, ତେଣୁ ଏଠି ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ମନରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଇ ଦୃତ ଏଠି ବସ୍ତବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ମାଟିର ଚାକରେ ପାତ୍ର ହେବା ପରି । ହେ ରଘୁନାଥ, ଏହି ଜଗତ କେବଳ ମନର ଭାବନାର ପ୍ରକାଶ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହଁ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପାଣି ପରି । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦେହ ଆଗରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଭୟଭୀତ ଶିଶୁ ଆଗରେ ଭୂତ ଦେଖିଥାଏ । ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଦେହର ପ୍ରଥମ ଦୃଶ୍ୟ ତାଙ୍କର ମନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲା; ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଭିତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା କମଳ ଗର୍ଭରେ ବିରାଜିତ ।