ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। କେହି ଅଟାଲି, ଜଙ୍ଗଲ ଲତା, ଝାଡ଼ି, ଘାସ ଓ ତୁଷାରରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତି; କେହି କଦମ୍ବ, ଜାମୁନ, ସାଳ, ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କେହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜା, ଧନର ମଦରେ ମତ୍ତ; କେହି ଚିର ମୁନିମାନଙ୍କ ନିରବତାରେ, ବାର୍କ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି। କିଛି ଜୀବ ସର୍ପ, ଗାଈ, ହାତୀ, କୀଟ, ପୋକା, ପିପିଲିକା ରୂପେ ଅଛନ୍ତି; କିଛି ସିଂହ, ମହିଷ, ମୃଗ, ଭାଲୁ, ୟାକ୍ ଓ କ୍ରିଷ୍ଣମୃଗ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କିଛି କଞ୍ଚିଲା, ଚକ୍ରବାକ, ବକ, କାଉଁ ଓ କୋଇଲି ହୋଇଛନ୍ତି; କିଛି ପଦ୍ମ, କୁମୁଦ, ଶୁକ୍ଳ ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ପଦ୍ମ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କେହି ଉଣ୍ଟ, ହାତୀ, ପତଙ୍ଗ, ବଳଦ, ଗଧା ରୂପେ ଅଛନ୍ତି; କେହି ମଉମାଛି, ମଶା, ମାକି, ଛୋଟ ପୋକା, ଓ ଦଂଶକ କୀଟ ବଂଶର ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। କେହି ଅପନ୍ନତିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, କେହି ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି; କେହି ସ୍ୱର୍ଗପୁରୀରେ ବସିଛନ୍ତି, କେହି ନରକକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। କେହି ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଅଛନ୍ତି, କେହି ଗଛର ଗୁହାରେ; କେହି ବାୟୁ ରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ, କେହି ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟସ୍ତ। କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ବସିଛନ୍ତି, କେହି ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣରେ; କେହି ଘାସ, ଲତା, ଝାଡ଼ିର ମଧୁର ରସରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି। କେହି ଜୀବନମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏଠି ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଶୁଭ ଦାୟକ ପାତ୍ର ଭାବେ; କେହି ପ୍ରାଚୀନ ମୁକ୍ତ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପରିପକ୍ୱତାରେ ବସିଛନ୍ତି। କେହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ, ଯଦିଓ ଚତୁର୍ୟାଳି; କେହି ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମତ୍ୱକୁ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। କେହି ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, କେହି ଅନ୍ୟତ୍ର ବ୍ୟସ୍ଥିତ; କେହି ଏଠି ନୁହେଁ, ସେଠି ନୁହେଁ, କେବଳ ପରମ ପଦେ ବସିଛନ୍ତି। କେହି ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ମନ୍ଦର, ମେରୁ ପର୍ବତ ହେବାକୁ ଯାଆନ୍ତି; କେହି ଲବଣ, ଦୁଧ, ଘୃତ, ଇଖୁରସ ଓ ଜଳ ମହାସାଗର ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କେହି ଏହି ବିଶାଳ ଦିଗ ଅଟୁଟ, କେହି ମହାନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ; କେହି ମନୋହର ମହିଳା, କେହି ଭୟଙ୍କର ନପୁଂସକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କେହି ଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧି, କେହି ମନ୍ଦମତି; କେହି ଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷକ, କେହି ଗଭୀର ସମାଧିରେ ଲୀନ। ଏମିତି ଜୀବମାନେ ନିଜ ଭାବନାରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ, ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସହାୟ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି; ଏହି ନାନା ଦଶାରେ, ସେମାନେ ନିଜ ମନୋଧାରଣାରେ ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଭଣ୍ଡାରରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ପଡ଼ନ୍ତି, ଉଠନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅବିରତ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ହାତରେ ଛୋଡ଼ା ଗୋଲିର ନିମନ୍ତେ ଭଳି। ସେମାନେ ଶତଶଃ ରାଗ ରଜ୍ଜୁରେ ବନ୍ଧିତ, ଅନେକ ଦୃଡ଼ ସଂସ୍କାରର ଭାର ବହନ କରୁଥିବା, ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଆନ୍ତି, ପକ୍ଷୀ ଭଳି ଗଛରୁ ଗଛକୁ ଉଡ଼ନ୍ତି। ଅନେକ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏହି ବିଶାଳ ଜଗତକୁ ଏକ ମାୟା ଭଳି ବୁନିଦେଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ସଂସାର ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଚକ୍ରବାତରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି; ମୂଢତାରେ ନିଜ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଏଠି ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି। ହଜାର ଜନ୍ମ ଅନୁଭବ କରି, କେହି ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କେହି ଇନ୍ଦ୍ର ପଦକୁ ଯାଇ, ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ଭାବରେ ପୁନଃ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି, ଏବଂ ପଶୁ ଥିଏ ପୁନଃ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। କେହି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମା ପଦରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେଇ ଜନ୍ମରେ ସେଠି ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କେହି ଅନ୍ୟ ଅଣ୍ଡରେ, ପଦ୍ମଜ ଭାବେ ଅଥବା ହରି ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଏହି ଜୀବମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। କେହି ପଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ, କେହି ଦେବତା ଅବସ୍ଥାକୁ, କେହି କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ହେ ରାମ, ଏଠି ଯେପରି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଏହି ଜଗତ ଯେତେ ବିଶାଳ, ଏପରି ଅନେକ ଅନେକ ଜଗତ ଅଛି; ଅନେକ ଚାଲିଗଲା, ଅନେକ ଆସିବେ। ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଓ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ରିଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ପାଇଁ ଲାଗିରହେ। କେହି ଗନ୍ଧର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ, କେହି ଯକ୍ଷ, କେହି ଦେବକନ୍ୟା, କେହି ଦାନବ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଯେପରି ଚର୍ୟା, ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ସେପରି, କେବଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିନ୍ନ। ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ପରସ୍ପର କ୍ରିୟାରେ, ସୃଷ୍ଟି ନଦୀ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୂରୁଛି। ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ, ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟି ନଦୀ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚାଲିଛି। ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ମୂଳରୁ, ଜୀବ ଧାରା ଅବିରତ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ସେଠି ଦ୍ରୁତ ଚମକିଉଠି। ଦୀପରୁ ଦୃଷ୍ଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କିରଣ, ଗରମ ଲୋହାରୁ ରେଣୁ, ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗା ଯେପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଋତୁ ଯେପରି କାଳରୁ, ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲରୁ, ଝରିବା ଜଳରୁ ତିନି, ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏପରି ସମୟ ସମୟରେ, ଜୀବ ଧାରା ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରି ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଅବିରତ ବିସ୍ତାରିତ, ଉନ୍ନତ, ନଶ୍ୱର, ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ଅନର୍ଥକ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ—ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଏହା ତିନି ଲୋକର ଗଢ଼ାଣିର ମୌହ ମାୟା, ପରମ ପଦରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଜୀବ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିରତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, କିପରି ଏହି ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଦେହକୁ ଧାରଣ କରେ? ମୁଁ ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, ହେ ରାମ, ବୁଝିପାରିଲୁ ନାହିଁ? ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି, ଯାହା ପୂର୍ବାପର ଖୋଜିଥିଲା, କେଉଁଠି ଗଲା? ଏହି ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ, କେବଳ ଭାସ୍ବ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ସ୍୵ପ୍ନରେ ଉପଜିଥିବା କିଛି ଭଳି। ଏହା, ହେ ରାମ, ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ; ଭ୍ରମରେ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା, କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଚିତ୍ତରେ ପାହାଡ଼ ଟେଡ଼ା ଦେଖାଯିବା ପରି ଏହି ମାୟା ଦୃଷ୍ୟ।