ଏହି ସଂସାରରେ ଜୀବ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତାହାର କୃତିକଳାପ ଓ ସ୍ଥିତିକୁ ନିଜେ ଉପଜାଇ ନେଇଛି । ସେ ନିଜେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜାଲରେ ବାସ କରୁଛି, ଏହି ଜାଲକୁ ନିଜେ କଳ୍ପନା କରିଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ସିଂହ ପରି ଅସହାୟତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ । ତାହାର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନୁବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଏହି ମନ ନିଜେ ନିଜେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ନୂତନ ଅବସ୍ଥା ଉପଜାଇ ନେଇଥାଏ । କେବେ ଏହାକୁ ମନ, କେବେ ବୁଦ୍ଧି, କେବେ ଜ୍ଞାନ, କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ, କେବେ ଅହଂକାର, କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କେବେ ଏହି ମନକୁ ପ୍ରକୃତି, କେବେ ମାୟା, କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ । କେବେ ଏହା ବନ୍ଧନ, କେବେ ମନ, କେବେ ଅଜ୍ଞାନ, କେବେ ଆଶା ଓ କାମନା ସହ ଜଡିତ ବୋଲି ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ । ଏହି ମନ, ହେ ରାଘବ, ଏଠାରେ ବନ୍ଧା, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ, ଆଶା ଓ ଶୋକରେ ଗ୍ରସ୍ତ, ରୋଗ ର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଏବଂ ସଦା ଦୁଃଖିତ । ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସଂସାର ଭାବନାରେ ଅଶାନ୍ତ, କୃତ ଓ ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଟକା, ଅଜ୍ଞାନ ଗୁହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରଙ୍ଗରେ ମାଛିଯାଇଛି । ଏହାର ଆକାର କାମନା ଦ୍ୱାରା ସଂକୁଚିତ, କର୍ମ ଗଛର ନବ ପାତା, ନିଜ ମୂଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାଇ, କଳ୍ପିତ ଦୁଃଖ ଉପଜାଉଛି । ଏହି ମନ ପୋକା ପରି ସ୍ୱୟଂ ଜାଲରେ ବନ୍ଧା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଗଠନ, ଅନେକ ନରକ ତାପରେ ଦଗ୍ଧ । ଦେଖିବାକୁ ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମନ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭାର ବୋଝି ଚାଲିଛି, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସଂସାର ର ଦୁଷ୍ଟ ବିଷ ଗଛ । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସାର, ଆଶାର ଦୂତିରେ ବନ୍ଧି, ଫଳହୀନତା ଧାରଣ କରି ଅଛି, ଏହା ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ବିଜ୍ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବିଝା ବଟବୃକ୍ଷ ପରି । ଚିନ୍ତା ଅଗ୍ନିରେ ଦହି, କ୍ରୋଧ ନାଗ ଦ୍ୱାରା ଚବାଯାଉଛି, ଇଚ୍ଛା ସାଗର ତରଙ୍ଗରେ ଆଘାତିତ, ନିଜ ମୂଳ ଓ ଉତ୍ସକୁ ଭୁଲିଯାଇଛି । ଏହି ମନ ଏକ ମୃଗ ପରି ତାହାର ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ଏକ ପତଙ୍ଗ ପରି ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ । ଏକ ମନ ଯେଉଁପରି ମୂଳ କଟା ପଦ୍ମ ଶୋଷିଯାଏ, ଏହି ମନ ଆଶା ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ବିସ୍ଥାପିତ, ବିଦେଶ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ, ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଯାଉଛି, ଏବଂ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଛି । ଏହି ମନ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତଳିଯାଇଛି, ଏକ ପକ୍ଷୀ ପରି ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ିଛି, ସଂସାର ଜାଲରେ ବନ୍ଧିତ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅଟକିଯାଇଛି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଏହି ମନ ଅପଦ୍ରବ୍ୟର ସାଗରେ ଦୁବୁଡ଼ିଯାଏ; ଏହାକୁ ଅମୃତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାମ, ଏକ ହାତୀକୁ କିଚଡ଼ରୁ ଉଠାଇବାପରି ଉଦ୍ଧାର କର । ଏହି ମନ ଚିନ୍ତାର କିଚଡ଼ରେ ବୃଷଭ ପରି ତଳିଯାଇଛି, ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଆହତ ଓ ଛିନ୍ନ; ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଉଠାଇବା ଦରକାର, ହେ ରାମ । ଯେଉଁ ମନ ଦୁଃଖ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଝରଣା, ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଶୋକ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୟା ଉପଜାଏ ନାହିଁ, ସେ ଲୋକ ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ରାକ୍ଷସ । ଏପରି ଭାବରେ, ମନରୁ ଉପଜିଥିବା ସଂସାର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଜୀବ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ, ଅସଂଖ୍ୟ, ଏବଂ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ର ସ୍ୱରୂପରୁ ବିୟୋଗିତ । ସେମାନେ ଅଗଣିତ ଅତୀତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନେକଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଜନ୍ମିବେ, ପ୍ରବାହମାନ ଝରଣାର କଣାପରି । ନିଜର ଅନୁବୃତ୍ତି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ସେମାନେ ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସବୁ ଦିଗରେ, ଜଳ ଓ ଭୂମିରେ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅବିରତ ଚାଲୁଛି, ଜଳରେ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି । କେହି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମରେ, କେହି ଜନ୍ମ ଅତୀତ କରିଛନ୍ତି, କେହି ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, କେହି ଶତଶଃ ଜନ୍ମରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ । କେହି ଏଉଁଠାରେ ଜନ୍ମିବେ, କେହି ଏତିହାସିକ ମହାପୁରୁଷ, କେହି ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି, କେହି ନିଷ୍ପ୍ରଭା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । କେହି ହଜାର ଅବଧି ପରେ ପୁନଃପୁନଃ ସେଇ ଗର୍ଭରେ ଯାଆନ୍ତି, କେହି ଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି । କେହି ମହାଦୁଃଖରେ, କେହି ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ, କେହି ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ସଫଳତାରେ, କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । କେହି କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ମହାନାଗ; କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି । କେହି କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ, ପିଶାଚ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ; କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ବଣିକ, ଶୂଦ୍ର । କେହି ଶ୍ୱପଚ, ଚଣ୍ଡାଳ, କିରାତ, ଖଶ, ପୁକ୍କଶ; କେହି ଘାସ, ଔଷଧି, ପତ୍ର, ଫଳ, ମୂଳ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ । କେହି ଜଙ୍ଗଲ ଲତା, ଜାଡ଼, ଘାସ, ତୁଷାର ଦ୍ୱାରା ଶୁଷ୍କ; କେହି କଦମ୍ବ, ଜାମୁନ, ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ ଗଛ । କେହି ରାଜା, ଧନର ମଦରେ ମତ୍ତ; କେହି ବାର୍କ ଚୀରେ ମୁଡ଼ି, ମୌନୀ ଋଷିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି । କେହି ସାପ, ଗାଈ, ହାତୀ, କୀଟ, ପୋକା, ପିଲା; କେହି ସିଂହ, ମହିଷ, ହରିଣ, ଭାଲୁ, ଚୌରା, ନୀଳଗାଈ । କେହି ବକ, ଚକ୍ରବାକ, କଦଳୀ, କାଉ, କୋଇଲି; କେହି ପଦ୍ମ, କଳାହା, ଶୁକ୍ଳ ପଦ୍ମ, ନୀଳ ପଦ୍ମ । କେହି ଉଣ୍ଟ, ହାତୀ, ପତଙ୍ଗ, ବୃଷ, ଗଧା; କେହି ମଧୁମକ୍ଖୀ, ମশା, ମକି, କୀଟ, ଦନ୍ତ ଧାରୀ ପୋକା ଗୋତ୍ର । କେହି ଅପଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗ୍ରସ୍ତ, କେହି ସମୃଦ୍ଧିରେ; କେହି ସ୍ୱର୍ଗନଗରୀରେ, କେହି ନରକରେ । କେହି ତାରାମଣ୍ଡଳରେ, କେହି ଗଛ ଗୁହାରେ; କେହି ବାୟୁ ଭାବେ, କେହି ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ । କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ, କେହି ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣରେ; କେହି ଘାସ, ଲତା, ଜାଡ଼ର ମଧୁର ରସରେ ବସିଛନ୍ତି । କେହି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ଶୁଭ ରେ ଧାରଣ କରି; କେହି ଦୀର୍ଘକାଳ ମୁକ୍ତ, ପରମ ଆବିଷ୍କୃତ । କେହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ, ଯଦ୍ୟପି ଚତୁର; କେହି ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମତ୍ୱକୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି ।