ଏଉଁ ଉପଦେଶରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁପ୍ତ ଗତିବିଧି। ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ବୁଦ୍ଧି ହିଁ ଚିନ୍ତାର ଭୂମିକା ହେଉଛି; ତେବେ ଏହି ମନ, ଯାହା ଅନେକ ଭାବନାରେ ଭରି ଯାଇଛି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ଅନୁସୂତି ହେଉଛି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଦେହକୁ ହାତ, ପା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତଥା ଜୀବନ ରହେ। ଏପରି ଭାବରେ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଆବରଣରେ ବନ୍ଧା, ସଂସ୍କାରର ଦୃଢ଼ ରଶିରେ ବିପଦ୍ୟମାନ; ଦୁଃଖର ଜାଳରେ ପୀଡିତ, ଏହି ଆତ୍ମା ଦୀରେ-ଦୀରେ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଫଳ ଯେପରି ତା’ର ଆପେକ୍ଷିକ ଅବସ୍ଥାରେ ପକି ନୂତନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହି ଆତ୍ମା ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା। ଆତ୍ମା ଅହଂକାରର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଅହଂକାର ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଜାଳରେ ଆବୃତ, ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ମନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ରୂପକୁ ଧରିବା ପ୍ରବୃତିରେ ଲାଗିଥାଏ; ଏହି ମନ ବିପରୀତ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଆରୋପିତ ଦୂର୍ବଳତାରେ ପ୍ରଭାବିତ। ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଓ ଶକ୍ତି, ଯେପରି ମଦମସ୍ତ ଷଣ୍ଡର ପଛରେ ଗାଈ ଯା କି ଗଭୀର ସାଗର ପଛରେ ନଦୀ, ଏହି ମନକୁ ଦୂର୍ବଳତା ଦେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଏପରି ଏହି ମନ, ଶକ୍ତିର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଦୂଢ଼ ଅହଂକାରର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ବନ୍ଧା, ତା’ର ନିଜ ତାଣିତ ତାଗରେ ରେଶମ କୀଟ ପରି। ନିଜ ଭାବନାକୁ ଅନୁସରଣ କରି କରି, ଏହି ମନ ଦେହକୁ ନିଜେ ବନ୍ଧି ରଖିଥାଏ; ବିପଦରେ ବିପିଡିତ, ଏହା ଦୁଃଖ କରେ—“ହା ମୁଁ ବନ୍ଧିଗଲି!” “ମୁଁ ବନ୍ଧିଗଲି” ବୋଲି ଭାବି, ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ମନ ଭିତରେ ଅଜ୍ଞାନର ଦେମନକୁ ବିକାଶ କରେ, ଯାହା ଏହି ଜଗତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ମନ, ନିଜେ ଭାବିଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜାଳରେ ବସି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସହାୟତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସଂଖଳାରେ ବନ୍ଧା ସିଂହ ପରି। ସଂସ୍କାରର ପ୍ରେରଣାରେ ବାଧ୍ୟ, ଏହି ମନ ନିଜେ ନିଜେ ଏକ ନିମିତ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ନୂତନ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। କେବେ ଏହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ, କେବେ ବୁଦ୍ଧି, କେବେ ଜ୍ଞାନ, କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ; କେବେ ଅହଂକାର ବୋଲି, ଏବଂ କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ। କେବେ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ, କେବେ ମାୟା ବୋଲି ଭାବି, କେବେ ମନ ବୋଲି, କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ ରୂପରେ ନିଶ୍ଚିତ। କେବେ ବନ୍ଧନ ବୋଲି, କେବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମନ; କେବେ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି, କେବେ ଇଚ୍ଛା ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ମନ ଏଠାରେ ବନ୍ଧା, ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ଏବଂ ସଦା ଦୁଃଖଭୋଗୀ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ମୋହରେ ପୀଡିତ, ସଂସାର ଭାବନାରେ ଭୟଭୀତ, କର୍ମର ଫଳ ଓ ଅକର୍ମର ଆକ୍ରୋଶରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଅଜ୍ଞାନର ଗୁହାର ରଙ୍ଗରେ ଦୂଷିତ। ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ଦେହ ଭାବିତ, କାର୍ଯ୍ୟର ଦୃଢ଼ ଗଛର ନୂତନ ଅଙ୍କୁର, ନିଜ ମୂଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ନିଜେ ରେଶମ କୀଟ ପରି ବନ୍ଧା, ଏହି କୀଟର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣରେ ଗଠିତ, ଅନେକ ନରକର ତାପରେ ତପିଯାଏ। ଦେଖିବାରେ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମନ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଭାର ଭୋଗୁଛି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଶାଖାରେ ଭୂଷିତ, ସଂସାରର ବିଷାକ୍ତ ଦୁଃଖଦ ଗଛ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସାର ଆଶାର ରଶିରେ ବନ୍ଧା, ଭିତରେ ଫଳହୀନତା ରହିଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏକ ଅଫଳ ବଟ ଗଛର ବିଜ ପରି। ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନିରେ ତପିଯାଇ, କ୍ରୋଧର ସାପ ଦ୍ୱାରା ଚିବାଯାଇ, ଆକାଂକ୍ଷାର ସାଗର ତରଙ୍ଗରେ ଆଘାତିତ, ନିଜ ମୂଳ ଓ ଉତ୍ସ ଭୁଲିଯାଇଛି। ଏହି ମନ ଏକ ହରିଣ ପରି ନିଜ ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ତପିଥିବା ପ୍ରଜାପତି ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ। ଏକ ପାତା ମାନ୍ଦା ପରି ମୂଳ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କତାରେ ଏଉଁ ମନ; ଆଶା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଅପସାରିତ, ପର ଦେଶରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ମଧ୍ୟରେ, ମିତ୍ର କି ବିରୋଧୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଥିବା, ଦୁଃଖଦ କଷ୍ଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ। ଏହି ମନ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଏକ ଫାଦରେ ଆଟକିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି; ସଂସାରର ଜାଳରେ ବନ୍ଧା, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରର ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମନ, ଦୁଃଖର ସାଗରେ ଭସିଯାଏ; ଏହାକୁ ଉଠାଅ, ହେ ରାମ, ଅମୃତତା ଶକ୍ତିରେ ହାତୀକୁ କାଦରୁ ଉଠାଉଥିବା ପରି। ମନ ଚିନ୍ତାର କାଦରେ ବିଲିନ ହୋଇ, ତା’ର ଅଙ୍ଗ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ; ଶକ୍ତିରେ ଏହାକୁ ଉଠାଅ, ହେ ରାମ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନ ଦୟା ଦେଉନାହିଁ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ତପିଲେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ନର, ହେ ରାମ, ଜଗତରେ ଏକ ଦେମନ। ଏପରି, ଜୀବଗୁଡିକୁ ମନରୁ ଉପଜିଥିବା ସଂସାର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଉଛି; ଏମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମର ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିହୀନ। ଏମାନେ ଅଗଣନୀୟ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଆଗକୁ ଆସିବେ, ଝରଣାର ଅଣୁ ପରି ଅନେକ ଧାରାରେ। ନିଜ ସଂସ୍କାରର ପ୍ରଭାବରେ ବିନ୍ଦା, ଏମାନେ ଇଚ୍ଛାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବନ୍ଧା, ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଛନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ମୁଅ ଓ ପୃଥିବୀରେ, ସବୁ ଦିଗରେ ଏବଂ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ, ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନ୍ତି, ପାଣିର ଫୁଲିବା ଫୁଲିକା ପରି। କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ମନେ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମରେ, କେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମର ଶକ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, କେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନେ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ, କେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନେ ଶତ ଜନ୍ମରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ।