ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳରେ ଯେଉଁ ଚେତନାଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟମାନ, ତାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳନା (Illumination) ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ପରମାତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦିଗ, କାଳ ଏବଂ କ୍ରିୟାର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କରି ନେଇଥାଏ । ଏହି ଚେତନା, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ନ ଜାଣି, ଅନନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜକୁ ସୀମିତ ରୂପରେ ଭାବିଥାଏ, ଯଦିଓ ତାହାର ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ପରମ ପ୍ରିୟା ଚେତନା କୌଣସି ରୂପ କୁ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନାମ, ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାରଣା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ଦେହୀ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଦେହୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ବଡ଼ ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ । ବାହୁଡ଼ିକ, ବାହୁଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଗହନା ଏକ ହିରା ଭିତରେ ଥିବା ପରି, ଚେତନା ଯେ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ତାହା ମାନେ ପରମାତ୍ମାର ଏକ ଅଂଶମାତ୍ର । ଏକ ଦୀପ ଅନ୍ୟ ଦୀପକୁ ନିଜ ଆଲୋକରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ, ଏହି ଭଳି ଚେତନା ନିଜ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ପରିମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ । ଏହିପରି ଚେତନା, ସ୍ଥାନ ଓ କାଳର ଚଳନଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଚିନ୍ତା ପଛରେ ପଛ ଚାଲି, ଗଣନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ । ହେ ମହାବାହୁ, ଏହି ଚେତନାର ରୂପ, ଯାହା ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ଓ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟାରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅବସ୍ଥିତ, ତାହାକୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏଠାରେ 'କ୍ଷେତ୍ର' ମାନେ ଦେହ, ଏବଂ ଯିଏ ଏହାକୁ ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ଜାଣିଥାଏ, ସେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି ପରିଚିତ । ଏହି 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ଆବେଗ ତିଆରି କରି, ପୁନି ଅହଂକାରର ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରେ; ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଅହଂକାର 'କାଳ' ସହିତ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି ଅଭିଧାନ ହୁଏ । ଇଚ୍ଛାଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଚିନ୍ତାର ମୂଳ; କିନ୍ତୁ ମନ, ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବନାରେ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ । ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଦେହକୁ ହାତ, ପା, ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ, ତଥାପି ଏହା ବଞ୍ଚି ରହିଥାଏ । ଏଭଳି, ଜୀବ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛା, ଯାହା ସଂସ୍କାରର ଦୂତିରେ ବନ୍ଧା; ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଫଳ ଯେପରି ସମୟ ଆସିଲେ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଏହିପରି ଆତ୍ମା ମଳ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା । ଆତ୍ମା ଅହଂକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଅହଂକାର ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛାର ଜାଲରେ ଘେରାଯାଇ, ମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମନ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛାର ଗଠନ, ରୂପଗ୍ରହଣରେ ଲିନ୍; ଏହା ବିପରୀତ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରୋପିତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ । ଆଶା, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟେ, ବୃଷ ଚାଲିଥିବା ଗାଈ ବା ସମୁଦ୍ର ପଛରେ ନଦୀ ପରି, ମଦମସ୍ତ ମନକୁ ଦୁଷ୍କର୍ମ ପାଇଁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଏହିପରି, ଶକ୍ତିମାନ୍ୟରେ ଗଠିତ ଏବଂ ଘନ ଅହଂକାର ହୋଇଥିବା ମନ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ, ରେଶମକୀଟ ନିଜ ତାନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ବନ୍ଧିଯାଏ । ନିଜ ଭାବନା ପଛରେ ପଛ ଚାଲି, ଏହା ଦେହରେ ନିଜକୁ ବନ୍ଧି ନେଇଥାଏ; ପରେ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, 'ହାଁ, ମୁଁ ବନ୍ଧିତ' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ । 'ମୁଁ ବନ୍ଧିତ' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ସାରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଏବଂ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମାଏ, ଯାହା ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲର ଦୁର୍ଦ୍ୟନ୍ତ ଦାନବ । ନିଜେ ଉପସୃଷ୍ଟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜାଲରେ ବସି, ସିଏ ସିଂହ ପରି ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଅସହାୟତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ । ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ନୂତନ ଅବସ୍ଥା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କେବେ ଏହାକୁ ମନ, କେବେ ବୁଦ୍ଧି, କେବେ ଜ୍ଞାନ, କେବେ କ୍ରିୟା, କେବେ ଅହଂକାର, କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କେବେ ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତି, କେବେ ମାୟା, କେବେ ମନ, କେବେ କ୍ରିୟା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ । କେବେ ଏହାକୁ ବନ୍ଧନ, କେବେ ମନ, କେବେ ଅଜ୍ଞାନ, କେବେ ଆଶା ସହିତ ଜଡିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି, ହେ ରାଘବ, ଏହି ମନ ଏଠାରେ ବନ୍ଧିତ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଆଶା ଓ ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ରୋଗର ନିବାସ ଏବଂ ସଦା ଦୁଃଖିତ । ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ମୋହରେ ଦୁଃଖିତ, ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଅପରାଜିତ, କୃତକୃତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକୁପରେ ରଙ୍ଗିତ । ଆଶାରେ ସଂକୋଚିତ ଏହି ମନ କ୍ରିୟାବୃକ୍ଷର ନୂତନ ଅଙ୍କୁର, ନିଜ ମୂଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାଇ, କଳ୍ପିତ ଦୁଃଖ ତିଆରି କରେ । ରେଶମକୀଟ ପରି ନିଜ ତାନ୍ତୁରେ ବନ୍ଧି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଗଠନ ହୋଇ, ଅନେକ ନରକର ତାପରେ ଦାହିଯାଏ । ଯଦିଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ଏହି ମନ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଭାର ବୋହେ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଭୟାନକ ବିଷାକ୍ତ ସଂସାର ମୂଳ ଉପରେ ମଣ୍ଡିତ । ସଂସାର ଆଶାର ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ, ମୂଳ ଶୂନ୍ୟତା ଭରିଥିବା, ଏହି ଜଗତ ବାଟ ମଞ୍ଜି ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ବଞ୍ଚିତ ବଟବୃକ୍ଷ ବିଜ । ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନିରେ ଦାହି, କ୍ରୋଧର ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଚବାଯାଇ, କାମନାର ସାଗର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ, ନିଜ ମୂଳକୁ ଭୁଲିଯାଇଛି । ଝୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ହରିଣ ପରି, ଦୁଃଖରେ ମନ ପୀଡିତ; ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ପତଙ୍ଗ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ଦାହିଯାଏ । ମୂଳ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କ; ଆଶା ଛିନ୍ନ, ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ, ବିଦେଶରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ, ମିତ୍ର ବା ଶତ୍ରୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ।