ଚେତନାର ଚଳନ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଆକର୍ଷଣରେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗିତ ହୁଏ ଓ ତାହାର ଜଳ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ର ଜଳ ଯେପରି ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁଭିତ ହେଲେ ଦୃଢ଼ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକଠି ହୋଇ କମ୍ପନର ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ବାୟୁ ଯେପରି ଆକାଶରେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚଳିତା ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ଭିତରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦୀପ ନିଜ ଆଗୁନିର ଶକ୍ତିରେ ଉଦ୍ଧତ ହୁଏ, ଏମିତି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ କେବେ କେବେ ଜଳ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ଚଳିତା ହୁଏ; ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଦେହରେ କମ୍ପନ ନିଜ ଲୀଳା ଦେଖାଏ। ଯେପରି ଗଳିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣର ସମୁଦ୍ର ଆଲୋକର ବୃତ୍ତରେ ଚମକିଉଠେ, ଏମିତି ଆତ୍ମାର ଚେତନା ସମୁଦ୍ର ଶୁଦ୍ଧ କମ୍ପନରେ ଚମକିଉଠେ। ମୁକ୍ତାର ଚଳନ ଯେପରି ଆକାଶରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତି ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି ଅଳ୍ପ କ୍ଷୁଭିତ ହେଲେ, ବଡ଼ ଚେତନା ସମୁଦ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚମକରେ ଦେଖାଏ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଆଲୋକର ଗଭୀରତାରେ ତାହା ଅଲଗା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଦେବୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତି ଭାବେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ନିଜେ ଏକଠି କରେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାହାର ଶୀତଳତା ଏକଠି କରେ। ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ପ୍ରଭା' ବୋଲାଯାଏ, ପରମାତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦିଗ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟା ଏହାର ସହଚର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠି କରେ। ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନଥିବା ଏହି ଶକ୍ତି ଅନନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବ୍ୟାପି ରହି, ନିଜକୁ ସୀମିତ ଭାବରେ ଭାବନା କରେ, ଯଦ୍ୟପି ତାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ପରମ ପ୍ରେମିକା ଯେତେବେଳେ ଏକ ରୂପ ଭାବନା କରେ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନାମ, ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି ସହଜରେ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ଦେହୀ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଉଠେ। ଯେପରି କଙ୍କଣ ଓ ବାହୁବଳୟର ଭିନ୍ନତା ତାଲାର ସୁବର୍ଣ୍ଣରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏମିତି ଚେତନା ଭାବିଥିବା ରୂପ ଆତ୍ମାର ଏକ ଅଂଶମାତ୍ର। ଏକ ଦୀପ ନିଜ ଆଗୁନିରେ ଅନ୍ୟ ଦୀପକୁ ଜ୍ୱାଳାଏ, ତେଣୁ ଚେତନା ଭାବିଥିବା ରୂପ ମାନେ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ପରିମାଣର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି। ଏହା ପରେ, ସ୍ଥାନ ଓ କାଳର ଚଳନ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଚେତନା ଚିନ୍ତାକୁ ଅନୁସରି ଗଣନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ହେ ମହାବାହୁ, ଚେତନାର ଯେଉଁ ରୂପ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ ଓ ସ୍ଥାନ, କାଳ, କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସେହିଁ ହେଉଛି 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ'। 'କ୍ଷେତ୍ର' ବୋଲି ଦେହକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ତାହାକୁ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଦୁହିଁଠାରେ ଜାଣେ, ତେଣୁ ସେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ, ଆଶା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇ, ପୁଣି ଅହଂକାରର ଅବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଅହଂକାର 'କାଳସହିତ ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ବୁଦ୍ଧି ଚିନ୍ତାର ଭୂମିକା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜଗତ୍ର ନାନା ଭାବନାରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ମନ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେହକୁ ହାତ, ପାଉଁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଯୋଗ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଦେହ ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତଥାପି ଏହା ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଏଭଳି, ଜୀବାତ୍ମା ଇଚ୍ଛାର ରୂପ ହୋଇ, ସଂସ୍କାରର ଦୃଢ଼ ଦୋରିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ; ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେପରି ଫଳ ପକେଲା ପରେ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଳିନତା ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ, କିନ୍ତୁ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା। ଆତ୍ମା ଅହଂକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଅହଂକାର ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଜାଲରେ ବନ୍ଧି ମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ମନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଗଠିତ, ରୂପ ଧାରଣକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଏହା ବିପରୀତ ଧାରଣାରେ ନିର୍ବାଚିତ, ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାବନାରେ ପ୍ରଭାବିତ। ଆଶା ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଦୃଢ଼ ମନ ପଛରେ ଚଲନ୍ତି, ଯେପରି ବଳଦ ପଛରେ ଗାଈମାନେ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର ପଛରେ ନଦୀମାନେ ଚଲନ୍ତି। ଏଭଳି ଶକ୍ତିମାନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ଅହଂକାରରେ ଗଢ଼ା ଏହି ମନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଯେପରି ରେଶମ କୀଟ ନିଜ ତାନାରେ ବନ୍ଧିଯାଏ। ନିଜ ଭାବନାକୁ ସଦା ଅନୁସରଣ କରି, ଏହା ଦେହକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାଏ; ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, 'ହାଁ, ମୁଁ ବନ୍ଧି' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ। 'ମୁଁ ବନ୍ଧି' ଭାବି, ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ସାରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଏବଂ ଭିତରେ ଅଜ୍ଞାନର ଦାନବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ନିଜେ ଭାବିଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜାଲରେ ବସି, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସହାୟତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ ସିଂହ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ହୁଏ। ସଂସ୍କାରର ପ୍ରେରଣାରେ, ଏହା ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟାର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ନିଜକୁ ଭାବି ନୂତନ ଅବସ୍ଥା ଗଢ଼ିଉଠେ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାହାର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। କେବେ ଏହାକୁ ମନ, କେବେ ବୁଦ୍ଧି, କେବେ ଜ୍ଞାନ, କେବେ କ୍ରିୟା, କେବେ ଅହଂକାର, କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କେବେ ପ୍ରକୃତି, କେବେ ମାୟା, କେବେ ମନ, କେବେ କ୍ରିୟା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କେବେ ବନ୍ଧନ, କେବେ ମନ, କେବେ ଅଜ୍ଞାନ, କେବେ ଆଶା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ହେ ରଘୁନାଥ, ଏହି ମନ ଏଠାରେ ବନ୍ଧା, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଆଶା ଓ ଶୋକରେ ଗ୍ରସ୍ତ, ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ସଦା ଦୁଃଖି। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ମୋହରେ ଅନ୍ତଃପୀଡ଼ିତ, ସଂସାରର ଭାବନାରେ ପ୍ରହାରିତ, କୃତ ଓ ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗ୍ରସ୍ତ, ଅଜ୍ଞାନ ଗୁହାର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଛି।