ଏହି ସଂସାରର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ, ତଳମାଟିଆ ଦୀପର ଆଲୋକ କିମ୍ବା ଏକାଗ୍ର ଆଲୋକରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅତି ଆସକ୍ତି ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କଲେ ଯେପରି ତାହାର ମୂଳ ରୁପ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ମାୟାମୟ ସଂସାରରେ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥକୁ ଚିହ୍ନିବା ଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର ଏକ ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗମାଳା, ବର୍ଷାର ବୁଦ୍ବୁଦର ନିମନ୍ତେ ଏଠି ଏତେ ଦୃଢ଼ ଦୃଢ଼ ଭାବ ମନେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଅସଚେତନ ଅଟେ। ଏଠାରେ ଶୋଭା ଓ ଅଭିଭାସ୍ୱର୍ୟ ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଗୁଣ ଦୀର୍ଘ ଅବହେଳାରେ ଅବନତି ପାଇଛି, ଏବଂ ସୁଖ ମାନେ ଶୀତ ଋତୁର ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ଦୂରେ ଯାଇଛି। ଏଠି ନିୟତିର ଚକ୍ରରେ ବାରମ୍ବାର ନିଜ ଶରୀର ଉପରେ ଅନିଷ୍ଟ ଘଟେ, ଯେପରି ଏକ ଗଛକୁ କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ କଟାଯାଏ, ସେଠି ସୁଖର ଅବକାଶ କେଉଁଠି ଅଛି? ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟଧିକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ମଧୁର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ବିଷାକ୍ତ ଗଛ ସହ ସଂଯୋଗ ଦେହକୁ ଅଚେତନ କରିଦିଏ। ଏଠି କେଉଁ ଦେହ ଅଛି ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ? କେଉଁ ଦିଗ ଅଛି ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ନାହିଁ? କେଉଁ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ନୁହଁନ୍ତି? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି ଯାହା ମାୟା ନୁହେଁ? ବ୍ରହ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯାଙ୍କର ଆୟୁ ଏକ କଳ୍ପର ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଂଶ ମାତ୍ର, ସେମାନେ କଳ୍ପଗଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସମୟର ଜାଲରେ ଲମ୍ବା କିମ୍ବା ଛୋଟ ଭାବନା ଅନର୍ଥକ। ପ୍ରତ୍ୟେକଠିଏ ପାହାଡ଼ ପଥରର, ଭୂମି ମାଟିର, ଗଛ କାଠର, ଲୋକ ମାଂସର ତିଆରି, ପୁରୁଷତ୍ୱରେ ବନ୍ଧା—ଏଠି କିଛି ନୂତନ ନାହିଁ, କିଛି ଅବିକାର ନାହିଁ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, ଜଳରେ ବନ୍ଧା ଏକ ଗଠନ, ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ; ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ତିଆରି, ଏହି ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ବିସ୍ମୟ ଏହି ମନର ଜଗତରେ ଅଛି; ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ କେହି କେବେ ସ୍ଵପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋଭର ଅନ୍ଶମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଉଁଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାହାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶର ବେଳ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିବା ଏହି ଜଗତ, ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ପାଇଁ, ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ଅବନତିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ନୀଳ ବେଳପତ୍ର ପାଇଁ ଜନ୍ତୁ ଲୁହେ। ଗର୍ତ୍ତର ଗଛ ପରି, ଯାହାର ଭିତର ଶାଖା, ଛାୟା, ପତ୍ର, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଏକାଠି ଅଟକି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଶରୀରର ଧନ-ସମ୍ପଦ ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଟକି ରହିଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ କେବେ ମଧୁର, କେବେ କ୍ରୁର ମାନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ଯେପରି କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଦିନ ରାତି ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଓ ଭୟଙ୍କର କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ, ଏହି କାର୍ମିକ ଫଳର ଫଳନରୁ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଧୂର୍ତ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅଚମ୍ଭିତ କରେ ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ କାମନାରେ ଆସକ୍ତ, ନିର୍ମମ କଳାରେ ଲିନ, ଏବଂ ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ଭଲ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଦୁର୍ଲଭ। ଦୁଃଖ ସହିତ ସଂଯୋଗ ଥିବାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବିଶ୍ୱସ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର—ଏହି ଜୀବନ କିପରି ଚଳିବ, ମୁଁ ଜାଣିନି। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଚଳିବା କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ଥିର—ସ୍ଵପ୍ନର ଏକ ମିଳନ ପରି। ଆଜି ଯାହା ଏକ ଶୁଷ୍କ ସାଗର ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହି ସ୍ଥାନ ଆସନ୍ତା ସକାଳେ ପାହାଡ଼ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ସେହି ଆକାଶଛୁଆ ପାହାଡ଼, ଦିନ କିଛି ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ସମାନ ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା ଗର୍ତ୍ତକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଆଜି ଯେଉଁ ଦେହ ରେଶମ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସେହି ଦେହ କାଲି ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅବଞ୍ଚିତ ଭାବେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଆଜି ଏକ ଶହର ଚଞ୍ଚଳ ଜୀବନରେ ଉତ୍ସାହିତ, ସେଉଁଠି କିଛି ଦିନ ପରେ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ମାଟି ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ରାଜା ଆଜି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରାଜ୍ୟର ଶାସକ, ସେ କିଛି ଦିନ ପରେ ଛାର ଢେଳାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ, ସେଉଁଠି ଶହର ହୋଇଯାଏ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲତା ତଳ ଜଙ୍ଗଲ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଶୁଷ୍କ ମାଟିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଜଳ ଭୂମି ହୁଏ, ଭୂମି ଜଳ ହୁଏ, ଏହି ପୃଥିବୀର କାଠ, ଜଳ, ଘାସ ସବୁ ନିରନ୍ତର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ। ଯୌବନ, ଶୈଶବ, ଦେହ, ଧନ—ଏସବୁ ଅସ୍ଥିର; ତରଙ୍ଗରେ ତରଙ୍ଗ ବେଳେ ବେଳେ ଆସିଯାଏ। ଏହି ଜୀବନ ଦୀପ ଶିଖା ପରି ଅସ୍ଥିର, ଏହି ତିନି ଲୋକର ଶୋଭା ବିଜୁଳି ଚମକ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ। ପଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବିରତ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ, ଯେପରି ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ମନ ହଳକା ବାତାସରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ, ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱର ଧୂଳି ଉଡ଼ାଏ, ଦୁଃଖ-ସୁଖର ନାଟକ ଦେଖାଏ। ଏହି ସଂସାର ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଛି, ଏହା ଏକ ନାଟିକା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସଂସାର ନାଟି ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ। ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ମାୟା ତିଆରି କରେ, ଉଲ୍ଟାପାଲ୍ଟା ଦେଖାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ମନମୋହନ ଭାବ ଦେଖାଏ। ବାରମ୍ବାର ବିଜୁଳି ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଆଲୋକ ଛଡ଼ାଏ, ସଂସାରର ମାୟା ଏକ ନୃତ୍ୟ ପରି ଚମକେ। ସେଇ ଦିନ, ସେଇ ଧନ, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ ଚାଲିଗଲା; ସବୁ ସ୍ମୃତିରେ ଲୀନ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯିବା। ପ୍ରତିଦିନ ଏହା ଅବନତି ହୁଏ, ପ୍ରତିଦିନ ଉଦୟ ହୁଏ; ଏହି ଭସ୍ମୀଭୂତ ଦେହ ପାଇଁ ଏ ସଂସାରର ଶେଷ ନାହିଁ। ମଣିଷ ପଶୁ ହୁଏ, ପଶୁ ମଣିଷ ହୁଏ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତ୍ୱ ହରାଇଯାନ୍ତି—ଏଠି କ’ଣ ଅବିଚଳ ଅଛି? ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି ଚକ୍ର ଚଲାଇ ଶୀଘ୍ର ଶୀଘ୍ର ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ ଏବଂ ନିଜ ଶେଷ ଦେଖେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନାଶ ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର, ଯେପରି ଜଳ ଭୂମିଗତ ଅଗ୍ନି କୁ ଯାଏ।