ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ, ମୁନିବର୍ଗ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ଅସ୍ତ ହେବ ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବେ ଯେ ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଥିଲା, କ’ଣ ଥିଲା ଏବଂ କିପରି ହରାଇଗଲା। ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଅବିଦ୍ୟା କେବେଉଁ ଅଛି ନାହିଁ; ଏହି ମାତ୍ର ଅନୁସନ୍ଧାନ ନ କରିଲେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅସତ୍ୟ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଆକୃତି କିଏ ଜାଣିପାରିବେ, କିଏ ଏହାର ମୂଳ ଧାରଣ କରିପାରିବେ? ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ମାନବକୁ କ୍ଷତି ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି; ଏହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଧ୍ଵଂସ କଲେ ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଏହି ତିନି ଲୋକର ଶୂର ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଶୂର କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ଦେହ ରୋଗ ଶାଳାରେ ସବୁପ୍ରକାର ଉପଚାର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କର, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ପୁଣି ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ ତୁମକୁ ଆବଶ୍ୟକ କରିନପାରିବ। ଅବିଦ୍ୟା—ଯାହା ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳର ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ, ଅଜ୍ଞାନ ଗଛର ପୁଷ୍ପ, ଦୁଃଖର ମାତା—ତାକୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍କିଦିଅ। ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କର, ଯାହା ଭୟ, ବିଷ, ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ବିପଦ ଆଣେ, ଏବଂ ଯାହା ହୃଦୟକୁ ଭ୍ରମର ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ; ତାପରେ ସଂସାର ସାଗରର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବ। ଏହି ଅବିଦ୍ୟାର ରୋଗ ନିମନ୍ତେ ଏକ ଉପାୟ ଅଛି, ରାଘବ, ଯାହା ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ନିବାରଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ମନକୁ ଦେଖିଲେ ଏହା ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ। ଏବେ ଏହି ମନର ଶକ୍ତିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଯାହା ଅମର, ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦୁଃଖଶୂନ୍ୟ, ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅନନ୍ତ, ଆଦିହୀନ, ଭ୍ରାନ୍ତିଶୂନ୍ୟ—ସେଇ ବସ୍ତୁ ଅଛି। ଏହି ଚେତନା ରୂପ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଦୋଳନର ଭାବରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଗତି ଦ୍ୱାରା ସାଗର ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ। ଯେପରି ସାଗର ଜଳ ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଅନ୍ଦୋଳନ ଶକ୍ତିର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ। ଯେପରି ପବନ ଆକାଶରେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚଳିତା ହୁଏ, ଏଠି ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ଭିତରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ। ଦୀପ ନିଜ ଶିଖାରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ନିଜ ଆକୃତିରେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ସାଗର ଭିତରେ ଜଳ କେବେ ଚମକେ, କେବେ ଚଳିତା ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଦେହରେ ଅନ୍ଦୋଳନ ନିଜ ଖେଳରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଯେପରି ଗଳିତ ସୁଉର୍ଣ୍ଣର ସାଗର ଆଲୋକର ଚକ୍ରରେ ଚମକେ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଚେତନା ସାଗର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଅନ୍ଦୋଳନରେ ଚମକେ। ମୁକୁତାର ଗତି ଯେପରି ଆକାଶରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତି ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି କିଛି ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ଚେତନା ସାଗରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଚମକେ, ଯେପରି ଲହରୀ ନିଜ ସାଗରରୁ ଉପଜେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଆଲୋକର ଗଭୀରତାରେ ଚମକୁଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। କେବଳ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଜଗନ୍ମାତା ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଶିତଳତାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କୁହାଯାଏ, ପରମାତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଦିଗ, କାଳ ଏବଂ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ନ ଜାଣି, ଅନନ୍ତ ନିବାସ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱ ଦେହକୁ ସୀମିତ ଭାବେ ଭାବିଏ, ଯଦ୍ୟପି ତାହାର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଯେବେ ପରମ ପ୍ରିୟା ଏକ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ନାମ, ସଂଖ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନନ୍ତ ଥିଲେ ଏହା ତାହାର ଭିତରକୁ ଲହରୀ ପରି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ। ଯେପରି ବାଲା ଓ କଙ୍କଣର ତଫାତ୍ ସୁଉର୍ଣ୍ଣରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନା ଉପଜିତ ଆକୃତି ଆତ୍ମାର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ଏକ ଦୀପ ନିଜ ଶିଖା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଦୀପକୁ ଜ୍ୱାଳାଇ ଦିଏ, ସେପରି ଚେତନା ଉପଜିତ ଆକୃତି ସ୍ଥାନ, କାଳ ଏବଂ ମାପର ତଫାତ୍ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ପରେ, ଚେତନା ସ୍ଥାନ ଓ କାଳର ଚଳନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା ପଛରେ ଗଣନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ହେ ରାମ, ଚେତନାର ଆକୃତି, ଯାହା ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିତ ଏବଂ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାହାକୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' କୁହାଯାଏ। 'କ୍ଷେତ୍ର' କୁହିଲେ ଦେହ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଅଖଣ୍ଡ ଜାଣିଥିବାକୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' କୁହାଯାଏ। ସେ, ଆବେଶରେ ଇଛା ତିଆରି କରି, ପୁଣି ଅହଂଭାବ ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରେ; ଏହି ଅହଂକାର ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ତାହାକୁ କାଳ ସହିତ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ। ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଚିନ୍ତାର ଆଧାର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମନ ନାନା ଧାରଣାରେ ଘନ ହୁଏ, ସେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦେହକୁ ହାତ-ପାଉ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ମିଶ୍ରଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଦେହ ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତଥାପି ଏହା ଜୀବିତ ଅଛି। ଏଭଳି, ଜୀବାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ଇଚ୍ଛା ରୂପ, ସଂସ୍କାରର ଦୃଢ଼ ଦୂତିରେ ବନ୍ଧା; ଶୋକର ଜାଲରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଦୀରେ ଦୀରେ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେପରି ଫଳ ପକ୍ୱତା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଳ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ବଦଳାଯାଏ, କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ଅହଂକାରର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଅହଂକାର ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା ଜାଲରେ ବନ୍ଧି ମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।