ଏହି ସଂସାରର ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଦୃଷ୍ଟିର ତୃତୀୟ ପ୍ରକାର, ଯାହା କଳ୍ପନାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ, ସେଇ ଏକ ମହାଝାଲ ଭଳି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି, ଯେପରି ଚଡ଼ାକୁ ଜାଲରେ ବନ୍ଧାଯାଏ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବିରକ୍ତ ମନରେ ଏହି ଜଗତକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନର ମାୟାର ଭଳି ଦେଖେ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଯାହାଙ୍କର ଆତ୍ମାବିମାନ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପିତ ଆକୃତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶିଯାଏ, ସେଠାରେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଯାଏ। ଏହି ମହାତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଧ୍ଧ ପାଣିରେ ଧୁଳି ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି କଳ୍ପନା, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥରେ ଏହି ଜଗତକୁ ରଙ୍ଗାଇଥାଏ, ଏହା କେବଳ ଲୋକବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହି ବ୍ୟବହାର ନଥିଲେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦୃଢ଼ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି କପଡ଼ା ନଥିଲେ ତାନ୍ତୁ ଏକଠା ହୁଏ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନର ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ ଏଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ; କେବଳ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଠାରୁ ମିଳେ। ହେ ରାମ, ଅଜ୍ଞାନର ନଦୀର ଦୂର ପାରକୁ କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଯିବାଯାଏ; କାରଣ ଏହା ଅବିନାଶୀ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଭ୍ରମର କାରଣ, କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ପ୍ରବଳ ଆବରଣ ହୋଇ ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଢାକି ରହିଛି। ହେ ରାମ, ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ବରଂ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କିପରି ନଶ୍ଟ କରିବି, ଏହି ଚିନ୍ତା କର। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅସ୍ତ ହେବ ଓ କ୍ଷୟ ହେବ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ—ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେଉଁଠୁ ଆସିଥିଲା, କ’ଣ ଥିଲା, କିପରି ନଶ୍ଟ ହେଲା। ସତ୍ୟରେ ଏହା କେବେ ଅଛି ନାହିଁ; ଯେଉଁବେଳେ ତଦନ୍ତ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଦେଖାଯାଏ। ଅସତ୍ୟ ଭ୍ରମର ଆକୃତି କେଉଁଠୁ, କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବଢ଼ିଛି; ଏହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ନଶ୍ଟ କଲେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମିଳିବ। ତିନି ଲୋକର ଶୂର ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଶୂର ଓ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖର ହସ୍ପିଟାଲରେ ସବୁ ପ୍ରୟାସ କର, ଯାହାଁ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ପୁଣି ଜନ୍ମର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନକୁ ସମୂଳେ ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍ଗିଦିଅ—ଏହା ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳର ସାଥୀ, ଅଜ୍ଞାନର ବୃକ୍ଷର ଫୁଲ, ଦୁର୍ଗତିର ମାତା। ଏହି ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଯାହା ଭୟ, ବିଷ, ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଗତି ଆଣେ, ଏବଂ ମନକୁ ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଦିଏ; ତା’ପରେ ଭବସାଗରର ଅପାର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବ। ଏବେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ରୋଗର ଉପଚାରକୁ ଶୁଣ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତରେ ପ୍ରସାରିତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସ୍ୟ; ଏହା କେବଳ ମିଥ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧିତ ମନକୁ ଦେଖିବାରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏବେ ରାମ, ମନର ଶକ୍ତିର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଯେଉଁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଏଉଁ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ଶୁଣ। ଯାହା ଅମୃତ, ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅନନ୍ତ, ଆଦିହୀନ, ଭ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ—ସେହି ପରମ ଆସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି। ସେହି ଚେତନାର ଆନ୍ଦୋଳନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଗତି ଉପକୂଳରେ ଉତ୍ତଳତା ଆଣେ। ଯେପରି ସାଗରର ଜଳ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକଠା ହୋଇ କମ୍ପନର ଶକ୍ତି ହୁଏ। ଯେପରି ପବନ ଆକାଶରେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚଳିତ, ସେପରି ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ। ଦୀପ ନିଜ ଆଗୁନିରେ ଉପରକୁ ଉଠେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ନିଜ ଆକୃତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ସାଗରରେ ଜଳ କେବେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କେବେ ଚଞ୍ଚଳ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଦେହରେ କମ୍ପନ ନିଜ ଲୀଳାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେପରି ପିଗ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ସାଗର ଆଲୋକର ବୃତ୍ତରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଚେତନା ସାଗର ଶୁଭ୍ର କମ୍ପନରେ ଚମକେ। ମୁକ୍ତାର ଚଳନ ଆକାଶରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତିର ଦୀପ୍ତି ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି ଅଲ୍ପ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଚେତନା ସାଗରରେ ଶୁଭ୍ର ଭାବେ ଚମକେ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସାଗରରୁ ଉଠେ। ଏହା ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଆଲୋକର ଗଭୀରତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭଳି ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ। କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ଏହି ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଦୀପ୍ତି ଭଳି ଚମକେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଶୀତଳତାକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ‘ପ୍ରଭା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପରମାତ୍ମାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଆକାଶ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟାର ଶକ୍ତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ନ ଜାଣି, ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ ବ୍ୟାପି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜକୁ ସୀମିତ ଭାବେ ଭାବେ, ଯଦିଓ ତାହାର ପ୍ରକୃତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ସେହି ପରମ ପ୍ରେୟସୀ ଏକ ଆକୃତି ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ନାମ, ସଂଖ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ଦେହୀ ଆତ୍ମାଠାରୁ ପୃଥକ୍ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଏହାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସାଗରରୁ ଉଠି ଆସେ। ଦେଖ, କଂକଣ ଓ ବାହୁଲୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରୁ ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନା ଯେଉଁ ଆକୃତି କଳ୍ପନା କରେ, ତାହା ଆତ୍ମାର କେବଳ ଏକ ଅଂଶମାତ୍ର। ଏକ ଦୀପ ନିଜ ଆଗୁନିରେ ଅନ୍ୟ ଦୀପକୁ ଜ୍ୱାଳାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଯେଉଁ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେଠାରେ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ପରିମାଣ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ଚେତନା, ସ୍ଥାନ ଓ କାଳର ଗତିରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଚିନ୍ତାଧାରା ପଛରେ ଚାଲି, ଗଣନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।