ଏକ ସମୟର କଥା, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଏହି ସଂସାରରେ ଯେପରି ଏକ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବୀକୃତ କରାଯାଏ, ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ହଟାଯାଏ, ବିଷକୁ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରାଯାଏ, ଶତ୍ରୁକୁ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ କରାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ମାୟା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ। ଏହି ମୂଳ ଭ୍ରମ ନିଜ ଧ୍ଵଂସ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବେ ଧରିପାରିବା ଯାଏନାହିଁ; କାରଣ, ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମାୟା ବିବେକକୁ ଗୁପ୍ତ କରିଦିଏ ଏବଂ ନିଜେ ନିଜେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତଥାପି ଏହାକୁ କେହି ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ—ଏହା କେତେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଏହି ଭ୍ରମ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୁଏ; ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଲେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମାୟାର ସ୍ୱରୂପ କେହି ଧରିପାରିବେନାହିଁ, ଏହା ନିଜ ମନରେ ନୃତ୍ୟ କରେ। ଏ ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଏହା ନିର୍ମୂଳ ହେଉଛି ତଥାପି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଦ୍ୱାରା ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଭ୍ରମ ଅଦ୍ୱୈତ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ମାୟାକୁ ଜାଣିପାରେ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତନ କରିବ—‘ଏହା କେବେ ଅଛିନାହିଁ’—ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଅବିଚଳ ଥିବ, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ମାୟାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। କିନ୍ତୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ଆସିନାହିଁ, ମୋର କଥାରୁ ପ୍ରେରିତ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଟୁଟ ରହ—‘ଅଜ୍ଞାନ କେବେ ଅଛିନାହିଁ’। ଯାହା କି ଏହି ମହା ମନୋବିମ୍ବ ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ, ଯଦି କେହି ମନରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ସବୁ ଜଗତ ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଯଦି କେହି ଏହାକୁ ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ତୃତୀୟ ଧାରଣା, ଯାହା ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଉଭୟ, କେବଳ ଏକ କଳ୍ପନାର ଅନୁସାରେ ହୁଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଏକ ଜାଲରେ ପକାଇ ରଖେ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖେ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ଭଳି ଏହାକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ତଳିଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମ-ଧାରଣା ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପନାରେ ଉପଜେ, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶିଯାଏ, ତାହାଁଠାରେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି। ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭଳି ଦୋଷ ମହାତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ କେବେ ଥାଏନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଧୂଳି ରହିପାରେନାହିଁ। ଏହି କଳ୍ପନା, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ରଙ୍ଗାଇଦିଏ, ଏହା କେବଳ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଏହା ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହି ବ୍ୟବହାର ବିନା ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅଟୁଟ ରହିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି କପଡ଼ା ବିନା ତାନ୍ତି ଧରିପାରେନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନର ମାର୍ଗରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବେନାହିଁ, କେବଳ ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ, ଏବଂ ସେହି ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରୁ ମିଳେ। ରାମ, ଅଜ୍ଞାନର ନଦୀର ସେପାର ତଟକୁ କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ହିଁ ଯିବାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅବିନାଶୀ ଓ ଅଚଳ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଯାହା ମୋହ ଦେଇଥାଏ, କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି କି ଜଣାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଆସି ଏହି ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଢାକି ରହିଛି। ରାମ, ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ବରଂ ଏହା କିପରି ନଶ୍ୱ ହେବ, ତାହା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ, ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ—ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଥିଲା, କ'ଣ ଥିଲା, କିପରି ନଶ୍ୱ ହେଲା। ପ୍ରକୃତରେ, ଏହା କେବେ ଅଛିନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଅନୁସନ୍ଧାନ ହୁଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ଏ ଅସତ୍ୟ ଭ୍ରମର ଆକୃତି କେଉଁଠୁ, କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଧ୍ଵଂସ କର, ତେବେ ତୁମେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ତିନି ଲୋକର ସାହସୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଶକ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୁଃଖର ଚିକିତ୍ସାଳୟରେ ଏପରି ଚେଷ୍ଟା କର, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନକୁ ସମୂଳ ଉପଟାଇ ଦିଅ—ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସଙ୍ଗୀ, ଅବିଜ୍ଞତାର ବୃକ୍ଷର ଫୁଲ, ବିପତ୍ତିର ମାତା। ଏହି ଭ୍ରମାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ପେଲାଇ ଦିଅ, ଯାହା ଭୟ, ବିଷ, ଅସହ୍ୟ ପୀଡ଼ା, ଦୁର୍ଗତି ଆଣିଦିଏ ଏବଂ ମନକୁ ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଦିଏ; ତେବେ ସଂସାର ସାଗରର ଉଲ୍ଲାଙ୍ଘନ କରିପାରିବ। ଏବେ ଶୁଣ, ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ରୋଗର ଔଷଧ କଣ, ଯାହା ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୁର୍ବାର, ଯାହା କେବଳ ମିଥ୍ୟା ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ମନକୁ ଦେଖିବାଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ରାମ, ସେଇ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଯାହା ମନର ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ପାଇଁ। ଯାହା ଅମୃତ, ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦୁଃଖରହିତ, ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅନନ୍ତ, ଆଦିହୀନ, ଭ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ—ସେଇ ସତ୍ୟ ଅଛି। ସେଇ ଚେତନାର ଆନ୍ଦୋଳନ ନିଜ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଉଠେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଉତ୍ତାଳତା ଶାଗରକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ। ଯେପରି ସାଗରର ଜଳ କ୍ଷୁଭିତ ହୋଇ ଭାସ୍କର ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକଠା ହୋଇ ଆନ୍ଦୋଳନ ଶକ୍ତିର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏଠାରେ, ଆତ୍ମା ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ, ଯେପରି ପବନ ଆକାଶରେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚଳିଥାଏ। ଦୀପ ନିଜ ଆଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ନିଜ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ। ଯେପରି ସାଗରର ଜଳ କେବେ ଚମକେ, କେବେ ଚଳିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଦେହରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏହି ଭାବରେ ଖେଳ କରେ।