ଏହି ଅନନ୍ତ, ଅପାର, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଚିରଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଏବଂ କେବେ ମ୍ଳାନ ନହେଉଥିବା ସ୍ୱରୂପରେ କିପରି ସୀମାବଦ୍ଧତା ଆସିଗଲା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା। ମୁଁ କହୁଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ବଳ, ବିକୃତ କିମ୍ବା ବିରୋଧାଭାସୀ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ, ଏବଂ ଜାଗ୍ରତି ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜର ଶାନ୍ତିରେ ମୋ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ—ଏହା ଯଥେଷ୍ଟ। ଏହି ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ, ବାକ୍ୟର ରଚନା କେବଳ ଏକ ମୃଗମାରିଚିକା, ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ସେଇ ସତ୍ୟ ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବ, ସେତେବେଳେ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଥ, କଥିତ ବାକ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥର ତଫାତ ଉପରେ ତୁମର ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝାନ୍ତୁ ହେବ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭାଷାର ଖେଳ, ଯାହା ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏହା ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଏହା ଥାଏ। ସ୍ୱରୂପରେ କୌଣସି ଗଣନା, ଆକାଂକ୍ଷା କିମ୍ବା ପ୍ରୟାସ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମ ଅସଙ୍ଗ ଏବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ—ଏହି ସତ୍ୟରେ ଏହି ସଂସାର ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଉପଦେଶ ପୁନିପୁନି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବାକୁ ପଡ଼େ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଶେଷ ଉପଦେଶ ସମୟରେ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭାଷା ବିନା, ଅଜ୍ଞାନର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ଧକାର ଭଙ୍ଗ କରିହେବ ନାହିଁ; ଏହା ବିନା ଅନ୍ୟକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିବା ପ୍ରୟାସ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଚୂଡ଼ାମଣି ଅଜ୍ଞାନ ଯାହା ନିଜକୁ ନଶ୍ୱର କରିବା ଆକାଂକ୍ଷା ଜନମାଏ, ସେଥିରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଦୂର କରେ। ଏକ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ, ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଧୋଇ ଦିଆଯାଏ, ବିଷକୁ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରାଯାଏ, ଶତ୍ରୁକୁ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଏ। ଏହି ଭୂତିକ ମାୟା ଏପରି—ଏହା ନିଜ ନାଶରେ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ; ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିହେବା ସହିତ ଲୁଚିଯାଏ। ଏହା ବିବେକକୁ ଢାକିଦିଏ ଏବଂ ନୂତନ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତଥାପି ଏହାକୁ କେହି ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ—ଦେଖ, କି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହା! ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ଏହା କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଦେଖିଲେ ଲୁଚିଯାଏ, ଏହି ମାୟା ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କେବେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ, ସେ ନୃତ୍ୟ କରି ଫୁରୁଛି। ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ, ସଂସାରକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି! ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି କରେ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ସେଠି ମାୟା ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏହି ସଂସାରିକ ମାୟାକୁ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ। ଏହି ମାୟାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ 'ଏହା ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ' ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କଲେ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ମାୟାର ସାର୍ଥକତା ବୁଝିପାରିବ। କିନ୍ତୁ ଯାଏଁ ଜାଗ୍ରତି ନାସି, ମୋର କଥାରେ ପ୍ରେରିତ ତୁମର ନିଶ୍ଚୟ ଅଚଳ ଓ ଦୃଢ଼ ହେଉ: 'ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।' ଏହି ବିଶାଳ ମନସିକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ଯଦି ଜଣେ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ଯେ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସବୁ, ଯାହା କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ, ଯଦି ଜଣେ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତୃତୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଯାହା ଚଳମାନ ଓ ଅଚଳ, ଏହା କଳ୍ପନାର ଏକ ନିର୍ବନ୍ଧନ; ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଏକ ଜାଳରେ ପକାଇ ରଖିଥାଏ। ଯିଏ ଅସଙ୍ଗ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ସ୍୵ପ୍ନ ମୃଗମାରିଚିକା ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିଜର ଆତ୍ମଭାବ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପିତ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେଠି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶିଯାଏ, ଏଠିରେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି। ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭଳି ଦୋଷ ମହାସ୍ୱରୂପ, ପରମାତ୍ମାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଧ୍ଧ ଜଳରେ ଧୁଳି ରହେ ନାହିଁ। ଏହି କଳ୍ପନା, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସଂସାରକୁ ରଙ୍ଗିଏ, ଏହା କେବଳ ଲୋକବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ, ସ୍ୱରୂପରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହି ବ୍ୟବହାର ବିନା, ଶାସ୍ତ୍ର ମତ ଦୃଢ଼ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ତାଣ୍ଡା ବିନା କପଡ଼ା ଟିକେ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନର ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଗଲେ ଆତ୍ମା ମିଳେ ନାହିଁ; ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରୁ ମିଳେ। ହେ ରାମ, ଅଜ୍ଞାନର ନଦୀର ପାରପାରି ଯିବାକୁ ଆତ୍ମା ଲାଭ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ; ଏହା ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି ଜଣା ଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଢାକି ରହିଛି। ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି ଭାବି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ବରଂ ଏହାକୁ କିପରି ନଶ୍ୱ କରିବି, ଏହି ଚିନ୍ତା କର। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ହେ ରଘୁନାଥ, ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ—ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଲା, କଣ ଥିଲା, କିପରି ଲୁଚିଗଲା। ପ୍ରକୃତରେ, ଏହା କେବେ ଅଛି ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ତଦନ୍ତ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ଅସତ୍ୟ ଭ୍ରମର ଆକୃତି କେଉଁଠୁ କିପରି ଜଣାଯିବ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ କ୍ଷତି କରିବା ପାଇଁ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ; ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନଶ୍ୱ କଲେ ତୁମେ ପ୍ରକୃତ ଜାଣିପାରିବ। ତିନି ଲୋକର ଶୂର ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଶକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଶୂର ନୁହେଁ। ସେଥିପାଇଁ, ଏହି ରୋଗାଳୟ ସମ ସଂସାରରେ, ସମସ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରୟାସ କର, ଯେପରି ଏହି (ଅଜ୍ଞାନ) ପୁଣି ଜନ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ନ ଯାଏ।