ଏକ ଅଗ୍ନିରୁ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୱାଳା ଉଠେ, ତାହାକୁ ଅଲଗା ଜ୍ୱାଳା ବୋଲି ଭାବିବା ମନର ଚଞ୍ଚଳତାର ଫଳ, ଏହି ଭେଦ ମାନସିକ ଭ୍ରମ ଛଡା କିଛି ନୁହେଁ; ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଭିନ୍ନତା କୌଣସି ଅର୍ଥ ରଖେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭିନ୍ନତାର ଦାବି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାରିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଧାରଣା କରାଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଉପଜେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଯାହାକୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ସେହି ଅନନ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ; ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାହା ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ ଛଡା ଏଠି କିଛି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର—ଏହିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ। ଏହିପରି, ମୁଦ୍ରିତ ଜ୍ଞାନବାନ୍, ଏହି ଉପସଂହାର ତୁମର ନିଷ୍କର୍ଷ ହେବ; ଏଠି ମୁଁ ଏହି ସାର ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିବି। ଏଠି କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଆଦି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଅଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରମ ନାହିଁ; ତୁମେ ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ୱ ହେବ। ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ସ୍ଫୁରିତ ହୁଏ; ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେଲେ, ପୃଥିବୀ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଯାହା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ, ହେ ରାମ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ କରିବା ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଉପଜାଇବା, ତୁମର ଅଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖିପାରିବ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମର ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଗଭୀର ବାଣୀଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚାନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳର ଜଳପରି ଆଲୋକିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଚାରିପାଖରେ ମୋତେ ଘେରି ରହିଛି। କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମୁଁ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆଲୋକରେ ଆସେ—ଏହା ଏପରି, ଯେପରି ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୀତଳ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଦିନର ତେଜ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଏହି ଅନନ୍ତ, ଅପାର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଉଜ୍ୱଳ ଏବଂ କ୍ଷୟ ହୀନ ସ୍ୱରୂପରେ କିପରି ସୀମାବଦ୍ଧତା ଉପଜିଲା? ମୋ ସମସ୍ତ ବାକ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ, ବିପରୀତ କିମ୍ବା ଆତ୍ମ-ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଜାଗୃତି ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସେ, ତୁମେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ଏହି ମୋ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଭବିବେ—ଏତେଇ ପ୍ରୟାପ୍ତ। ଏହି ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ ଏବଂ ବାକ୍ୟ ରଚନା କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ତୁମ ପାଖରେ ଭ୍ରମ ଉପଜାଏ, ଏହା କେବଳ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ନିମିତ୍ତ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ପାଇଁ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ସେଇ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିପାରିବ, ତେବେ ତୁମେ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଥ, କଥିତ ଏବଂ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ବୁଝିପାରିବ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଖେଳ, ଯାହା ବିଭାଜନ ଉପଜାଏ, ଏହା ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ତିଆରି, କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ, କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ। ସମସ୍ତ ଗଣନା, ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ଉଦ୍ୟମ ସ୍ୱରୂପରେ କିଛି ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଏବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଶୂନ୍ୟ—ଏହିଏ ଏହି ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ସତ୍ୟ। ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପୁନଃପୁନଃ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦରେ, ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଦରକାର, ହେ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ, ଶେଷ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ବେଳେ। ଏହି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଶବ୍ଦ ଛଡା, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ଧକାର ଅଜ୍ଞାନ ଭଙ୍ଗ କରାଯିବ ନାହିଁ; ଏହା ଛଡା ଜ୍ଞାନ ଦେବା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ହେ ରାମ, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ନିଜକୁ ନଶ୍ୱ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ଦେଏ, ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରେ। ଏକ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବୀକ୍ଷିତ କରାଯାଏ, ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଧୋଇଦିଆଯାଏ, ବିଷକୁ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବୀକ୍ଷିତ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁକୁ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଏ। ଏହି ମୂଳ ମାୟା ଏପରି—ଏହା ନିଜ ନଶ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଏ; ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିପାରାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଦେଖିଲେ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିବେକକୁ ଢାକି ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଜଗତ ଉପଜାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କେହି ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ—ଦେଖ, କେତେ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଏହା କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ; ଏହି ମାୟା, ଯାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କେବେ ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ, ନୃତ୍ୟ କରେ। ବିଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଉପରେ ବିଭାଜନ ଆରୋପ କରି, ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ଜଗତ ମାୟାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସେହି ପରମ ପୁରୁଷ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବେ—‘ଏହି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ’, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧ କରିବେ, ଯେତେବେଳେ ଜାଣିବେ କଣ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ଏହି ମାୟାର ସାର ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିବ। କିନ୍ତୁ ଯାଏଁ ତୁମେ ଜାଗି ନଉଠ, ମୋର ବାଣୀରେ ପ୍ରେରିତ ତୁମର ନିଶ୍ଚୟ ଅଚଳ ଓ ଦୃଢ଼ ରୁହ—‘ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି ନାହିଁ’। ଯାହା କିଛି ଏହି ମହା ମନୋମୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଦେଖାଯାଏ—ଯଦି କେହି ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯାହା କିଛି ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ—ଯଦି କେହି ଭିତରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ଏହା ସତ୍ୟ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ତୃତୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଯାହା ଚଳାୟମାନ ଓ ଅଚଳ, ଏହା କଳ୍ପନାର ନିବିଡ଼ତା; ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଜାଲରେ ପକାଏ ନିଏ। ଯେଉଁଠି ଜଗତକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ସ୍୵ପ୍ନ ମାୟା ପରି ଦେଖେ ଏବଂ ଅସକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଥାଏ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଆତ୍ମ-ଧାରଣା ଏହି ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପିତ ରୂପରେ ଉପଜେ, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶିଯାଏ, ଏଠି କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି।