ଏଠି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ବଂଶଜ କଠିନ ମୂଢ଼ତାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, କିଛି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଉନ୍ନତି କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ବିଚଳିତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ମଧ୍ୟରେ, ଏଉଁ ଭୂମିରେ ଥିବା ମାନବ ବଂଶମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଜାଗୃତିର ପଥରେ ଅଗ୍ରସର, ସେମାନେ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ, ଏଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, କାରଣ ସେମାନେ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟରେ ପୀଡିତ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଦୁଃଖ ଅଛି, ଯାହା ରଜୋ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦୁଇଁର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଅମୃତ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଦୁଃଖରହିତ, ଚେତନାର ଆକାର, ଅନନ୍ତ, ଆଦିହୀନ ଓ ମୂଢ଼ତାରୁ ମୁକ୍ତ—ତାହାର ଏକ ଶାନ୍ତ ଅଂଶ, ଚଳନର ସାମ୍ନାରେ ଘନ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ରରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାର ଅଂଶ କିଏ କହିପାରିବ? ଏଠି କେମିତି ବିଭାଗ ବା କ୍ରମ ରହିପାରିବ? ଏହିପରି, "ଏହି ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା, ସେଠିଠାରୁ ଏହି ହେଲା"—ଏପରି କଥାମାନେ କେବଳ ଆଳୋଚନା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରୀତି ପାଇଁ କହାଯାଏ, ଏହିରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ପରମେ ଯେଉଁ ବିକାର, ଗଠନ, କ୍ରମ ଓ ଏହାଦିକ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ଏକ ମିଥ୍ୟା ଭାବନା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ଅନନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ି ସମସ୍ତ କିଛି କଳ୍ପନାମାତ୍ର, ସେହି କ୍ରମ ଓ ବିଭେଦ ଶବ୍ଦମାନେ କେବଳ ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ। ଯେଉଁ କିଛି ଧାରଣା, ବସ୍ତୁ, ଶବ୍ଦ ବା ଗୁଣ ଏଠି ଅଛି, ତାହା ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତେଣୁ ତାହା ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ତାହା ସ୍ୱୟଂ ସେଇ; ଉତ୍ପାଦକ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବନା ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା। ଏହି ଜଗତ ଚଳାଚଳ ଓ "ଏହି ଏଠାରୁ ହେଲା" ଭାବନା କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଅଧିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ପ୍ରକୃତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଉତ୍ପାଦକ ଏକ। "ଏହି ଭିନ୍ନ, ସେଉଁ ଭିନ୍ନ" ଭାବନା କେବଳ ଭାଷାରେ ଅଛି; ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ଦେବତା ଅଭେଦ। ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅହଂଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଭଲଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ। ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ବୋଲି କହାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଭାଷାର ଅନୁଠା ଶୈଳୀ; ଏହି କଥାରେ ପ୍ରକୃତ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। "ଉତ୍ପନ୍ନ" ଓ "ଉତ୍ପାଦକ" ଭାବନା ପରମେ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ; ଯାହା ଏକ ଓ ଅନନ୍ତ, ତାହା କେମିତି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବ? ଭାଷାର ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି: ଯେଉଁଥିରେ ଭେଦ ବା ବିପରୀତତା ଅଛି, ସେଠି ଶବ୍ଦ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗର ଜାଲ ବିକାଶ ପାଏ, ସେପରି ପରମେ ଯେଉଁ ଆକାର ଓ ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ମାନନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ଚେତନା, ବ୍ରହ୍ମ ମନ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମ ବସ୍ତୁ, ଶବ୍ଦ, ଦିଗ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ। "ଏହି ଏକ, ସେଉଁ ଅନ୍ୟ, ଏହି ଅଂଶ"—ଏପରି ଆତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟର ଭେଦ କେବଳ ଭ୍ରାନ୍ତିର ଉତ୍ପାଦ; ଏହାରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଉଠେ, ଏହା ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଭାବିବା ମନର ଚଞ୍ଚଳତାର ଫଳ; ପ୍ରକୃତରେ ଏଭଳି ଭେଦ ନାହିଁ। ଏହି ଭେଦ ଧାରଣା ମିଥ୍ୟା, ତଥାପି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେହିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ନିଆଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମ, ଯିଏ ସବୁଠାରେ, ଅନନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ, ତାଙ୍କରୁ କିଛି ଅଲଗା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେଇ ତାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା କିଛି ଅଛିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ। ଏହିପରି, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ଏହି ଉପସଂହାର କରିବା; ଏଠି ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱର ସାରାଂଶ କହିବି। ଏଠି କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଆଦି ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରମ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ସମସ୍ତ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବ। ଅସତ୍ୟ ଲୟ ହେଲେ, ସତ୍ୟ ନିଜର ଆଲୋକରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ; ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେଲେ, ବିଶ୍ୱ ନିଜ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଯାହା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ, ହେ ରାମ, ତୁମେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରକାଶ ପାଇଲେ, ଏହି ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦେଖିପାରିବ—ଏଠି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଅପୂର୍ବ ଓ ଗମ୍ଭୀର ବାକ୍ୟ କହିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶିତଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳର ଜଳର ଦ୍ୟୁତି ପରି ଚାରିପଟେ ମୋତେ ଘେରି ରହିଛି। କେବେ ମୁଁ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ, କେବେ ପୁନଃ ଆଲୋକରେ ଆସେ—ଏକ ବର୍ଷା ଋତୁର ମୃଦୁ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଦିନର ଦୀପ୍ତି ଅଳ୍ପ ହେବା ପରି। ଏହି ଅନନ୍ତ, ଅପରିମିତ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ କ୍ଷୟ ନ ହେଉଥିବା ସ୍ୱରୂପରେ କିପରି ସୀମାବଦ୍ଧତା ଆସିଲା? ମୋର ସମସ୍ତ କଥା ବସ୍ତୁର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ; ସେମାନେ ଅଶକ୍ତ, ବିକୃତ ବା ବିରୋଧାଭାସ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ଜାଗୃତି ହୃଦୟରେ ବିକାଶିତ ହୁଏ, ତୁମେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ଏହି ମୋ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ—ଏହିପରି ଚର୍ଚ୍ଚା ପ୍ରୟାପ୍ତ। ଏହି ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ ଓ ବାକ୍ୟର ଗଠନ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତୁମେ ଭ୍ରମିତ କରେ, ଏହା ଶିକ୍ଷା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବ, ତେବେ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ, କଥିତ ଓ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଭେଦ ବୁଝିପାରିବ। ଏହି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭାଷାର ଖେଳ, ଯାହା ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେମାନେ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ତିଆରି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଭେଦ ନାହିଁ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ମାତ୍ର। ସମସ୍ତ ଗଣନା, ଇଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରୟାସ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମ ଅସଙ୍ଗ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ—ଏହିଁ ସତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଦ୍ୟମାନ।