ଏକ ଦିନ ରାମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନେ କିପରି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସୀମା କ’ଣ? ଦୟାକରି ଏହାକୁ ପ୍ରସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଭଗବାନ ଏହିପରି କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ କିପରି ନାଶ ପାଆନ୍ତି, କିପରି ମୁକ୍ତିକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହା ମୁଁ ତୁମକୁ ପଦେ ପଦେ କହିବି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, କିପରି ରହନ୍ତି, କିପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ସବୁ ତୁମେ ଶୁଣ। ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନା ଶକ୍ତି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସେଇ ସୃଷ୍ଟିର ନିଜର ଉପାଧି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତାନା ଘନ ହୁଏ, ମନେ ଯେଉଁ କିଛି ଭାବନା ଉପସ୍ଥାପିତ କରେ, ତାହା ପରେ ବାସ୍ତବତାର ଆକାର ନେଇଥାଏ। ମନର ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଗନ୍ଧର୍ବନଗରୀ ପରି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼ି। ଏହି ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ହଟିଗଲେ ମାତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ରହିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଆକାଶ ପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାତ୍ର। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଲୋକ ନିଜ ମନରେ ପଦ୍ମଜନ୍ମା (ବ୍ରହ୍ମା) ଭାବିଥାଏ, ସେ ପଦ୍ମଜନ୍ମାଙ୍କ ଆକୃତିକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ତାପରେ ନିଜ ପିତାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ କଳ୍ପନା କରେ। ଏଭଳିଭାବେ, ହେ ରାମ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନଙ୍କର ଅନେକ ଧ୍ୱନି ସହିତ ମନର ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି। ଏହା କେବଳ ମନର ଗଠନ, ଖାଲି, ଆକାଶ ତାହାର ଦେହ; ଏହା କଳ୍ପନାର ନଗରୀ, ମାୟା ଓ ଅସତ୍ୟ ଭିତିରେ ଅଛି। ଏଠାରେ କିଛି ବଂଶ ଭାରି ମହାମୋହରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଜ୍ଞାନକୁ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀର ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବସମୂହ ମଧ୍ୟରୁ ମାନବ ବଂଶମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଜାଗୃତିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପଦେଶ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ। ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ରହିଛି, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟରେ ପୀଡିତ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏବେ ମୁଁ ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ମିଶ୍ର ଏକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଯାହା ଅମୃତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିର୍ବିକାର, ଚେତନାର ଆକାର, ଅନନ୍ତ, ଅନାଦି, ମୋହ ଶୂନ୍ୟ—ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ଶାନ୍ତ ରୂପର ଏକ ଅଂଶ, ଗତି ଆସିଲେ ଘନ ହୁଏ, ଯେପରି ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଲେ ଚକ୍ରବାତ ହୁଏ। ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାର କେଉଁଅଂଶ ବି ଅଲଗା କରି କହିପାରିବ? ଏଠାରେ କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ଅଂଶ ରହିପାରିବ? ଏହିପରି ‘ଏହା ତାହାଠାରୁ ଜନ୍ମିଛି, ସେଉଠାରୁ ଏହା’—ଏପରି କଥାମାନେ କେବଳ ଆଲୋଚନା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରଚଳନ ପାଇଁ, ମୂଳତଃ ନୁହେଁ। ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମିଶ୍ର ଗଠନ, କ୍ରମ ଇତ୍ୟାଦି ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଏହାର ବାସ୍ତବିକତା ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ତାହା ନ ଥିଲା, ନ ଥିବ। ତେଣୁ ‘କ୍ରମ’ ଭଳି ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ଅର୍ଥ କେବଳ ଚଳିତ ରୂପରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଧାରଣା, ବସ୍ତୁ, ଶବ୍ଦ, ଗୁଣ ଅଛି, ସେମାନେ ସବୁ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ତାହାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ‘ଉତ୍ପାଦକ’ ଓ ‘ଉତ୍ପନ୍ନ’ ଧାରଣା କେବଳ ଭିନ୍ନତାର କଳ୍ପନା। ଏହି ଭାବନା ଯେ ‘ଏହା ତାହାଠାରୁ ଉପଜିଛି’—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଚଳନ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଉତ୍ପାଦକ ଏକ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ‘ଏହା ଭିନ୍ନ, ସେଉଁଠି ଭିନ୍ନ’—ଏପରି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଭ୍ରମ କେବଳ ଭାଷାରେ ଅଛି; ପ୍ରକୃତିରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କାରଣ ଦିବ୍ୟ ଅଖଣ୍ଡ। ଏହି ମନର ଶକ୍ତିରେ ଏକ ଅହଂ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ। ଅଗ୍ନିର ଏକ ଶିଖା ଅନ୍ୟ ଏକ ଶିଖାଠାରୁ ଉପଜିଛି ବୋଲି କହିଲେ, ଏହା କେବଳ ଭାଷାର ବିଶେଷତା; ଏଠାରେ କୌଣସି ବାସ୍ତବିକତା ନାହିଁ। ଏହି ‘ଉତ୍ପନ୍ନ’ ଓ ‘ଉତ୍ପାଦକ’ ଧାରଣା ପରମେଶ୍ୱରକୁ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଏବଂ ଅନନ୍ତ, ସେଉଁଠି କିପରି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? ଏହି ଭାଷାର ସ୍ୱଭାବ, ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ବିପରୀତତା ଥିଲେ ମାତ୍ର ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଯେପରି ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଜାଲ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ରୂପରେ ଯେଉଁ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଚେତନା, ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ମନ, ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଯାହାକୁ ଅସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଶବ୍ଦ, ଦିଗ୍ବଳୟ, ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ। ଏହା ଏକ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ, ଏହା ଅଂଶ—ଏପରି ଆତ୍ମା ଓ ପରର ଭିନ୍ନତା କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏପରି କଥାରେ କେଉଁ ସତ୍ୟ ରହିପାରିବ? ଅଗ୍ନିରୁ ଶିଖା ଉଠିଲେ, ତାହା ଭିନ୍ନ ଶିଖା ବୋଲି ଭାବିବା ମନର ଚଞ୍ଚଳତାର ଭ୍ରମ; ପ୍ରକୃତିରେ ଏପରି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏହି ଭିନ୍ନତାର ଦାବି ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଦୂଷିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଅଛି, ଅନନ୍ତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପଜିପାରିବ ନାହିଁ; ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର। ବ୍ରହ୍ମ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ କିଛି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଉତ୍ତମ ସତ୍ୟ। ଏହି ଭଳି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତୁମର ନିଷ୍କର୍ଷ, ଏଠାରେ ମୁଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଛି। ଏଠାରେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଆରମ୍ଭର ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଅନ୍ୟ କ୍ରମ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ସମସ୍ତ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବ। ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟ ଗଳିଯାଏ, ସତ୍ୟ ନିଜ ରୂପରେ ଉଜାଗର ହୁଏ; ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧାର ହଟିଲେ ବିଶ୍ୱ ନିଜର ଆସଲ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ।