ପ୍ରଥମେ, ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି, ଦମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସେ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ। କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅଧଜାଗ୍ରତ ଲୋକ କେବଳ ଏହା ଘୋଷଣା କରେ ଯେ “ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ”, ସେ ଏହିପରି କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ନରକର ଜାଲରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଜାଗୃତ, ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି ଓ ସେ ଆଶା-ଅପେକ୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା କହିପାରେ—“ଅଜ୍ଞାନର କୌଣସି ମଳ ନାହିଁ”। ଏହିପରି ଭାବନା କରି, ଅନ୍ଧକାର ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରୁଥିବା, ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ମହାପୁରୁଷ, ଦୟାଳୁ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ରାଘବ, ବ୍ରହ୍ମରେ ଦୋଷ ଅଛି କି ନାହିଁ—ଏହି ଭାବନା ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉ; ଏହା ତୁମେ ନିଜେ ଜାଣିପାରିବ, ହେ ପାପହୀନ।” ଯେଉଁଜଣେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମଚିତ୍ତତାରୁ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ—ହସ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ମୋହ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ। ଯେପରି ଦୀପ ଥିଲେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଦିନ ଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଫୁଲ ଥିଲେ ସୁଗନ୍ଧ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ୱୟଂସ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ ଦୃଶ୍ୟ, ବା କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରତୀତି; ବାୟୁର ଚଳନ ପରି, ଏହା ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରହିଯାଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ, ତାହା ନଶ୍ୱର; ଯାହା ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ, ସେ କେମିତି ନଶ୍ୱର ହେବ? ସଂସାର ରୂପୀ ବିଷ ଗଛ, ଯାହା ଆଶାର କୁଳିତ ମୁଞ୍ଚି ରହିଛି, ଦୁଃଖର ମହାସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ହଲାଇଯାଏ, ଭୋଗରେ ଫୁଲିଯାଏ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଫୁଲରେ ଖିଳିଯାଏ, ତାହାକୁ ଏକାଗ୍ର ବିବେକ ତଳୱାରରେ ଛେଦି, ଆତ୍ମାର ଶୃଙ୍ଖଳ ଭାଙ୍ଗି, ତୁମେ ମୁକ୍ତ ହେଉଛ; ମୁକ୍ତ ହାତୀ ପରି ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚାଲିପାରିବ। ତାପରେ ଜିଜ୍ଞାସା ହେଲା—ଏହି ଜୀବମାନେ ବ୍ରହ୍ମରୁ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ସୀମା କ’ଣ? ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜୀବ କିପରି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, କିପରି ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି, କିପରି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି? ସେମାନେ କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, କିପରି ରହନ୍ତି, ଓ କିପରି ଲୁଚିଯାଆନ୍ତି? ଏହି ସବୁ ତୁମକୁ ପଦକ୍ଷେପେ ପଦକ୍ଷେପେ କହିବି, ହେ ପାପହୀନ। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ଜ୍ଞେୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ଘନ ହୁଏ, ଯାହା କୁହାଯାଏ ବା ଭାବାଯାଏ, ତାହା ପରେ ମନରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। କେବଳ ମନର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼ି। ଯାହା ରହିଯାଏ, ସେ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ; ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ଆକାଶ ପରି। ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭାବନା କରିଲେ, ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ତା’ପରେ ନିଜ ପ୍ରଜାପତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସଂସାରକୁ ଭାବାଯାଏ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଚୌଦଶ ପ୍ରକାର ଜୀବ ର ଧ୍ୱନି ସହିତ ମନର ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହା କେବଳ ମନର, ଶୂନ୍ୟ, ଆକାଶ ଏହାର ଦେହ; ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନାର ନଗର, ଭ୍ରମ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ କିଛି ବଂଶ ମହାମୋହରେ ରହିଯାନ୍ତି, କିଛି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି, ଓ କିଛି ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ମାନବ ବଂଶ ଜାଗୃତିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପଦେଶ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଓ ପୀଡ଼ା ରହିଛି, କାରଣ ସେମାନେ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ; ଏଠି ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ର ଏକ ଦୁଃଖର କାରଣ ବିଷୟରେ ଏବେ କହିବି। ଯେଉଁଠାରେ ଅମୃତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦୁଃଖରହିତ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନନ୍ତ ଓ ଆଦିହୀନ, ମୋହରହିତ—ତାହାର ଶାନ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଘନତା ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ସାଗରରେ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଘୂର୍ଣ୍ଣି ତିଆରି ହୁଏ। ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାର ଅଂଶ କେଉଁଠି ଅଛି, କିମ୍ବା କେମିତି ପରିଣାମ ହୁଏ? ଏହିପରି “ଏହିଠାରୁ ସେଠା ଜନ୍ମିଲା, ସେଠାଠାରୁ ଏଠା ହେଲା”—ଏହି ବକ୍ତବ୍ୟ କେବଳ ଆଲୋଚନା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ଅଟୁଟ; ପରମାର୍ଥରେ ଏହା ନୁହେଁ। ପରମେଶ୍ୱରରେ ପରିଣାମ, ସଂଯୋଗ, କ୍ରମ ଇତ୍ୟାଦି ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ। ଏହାଠାରୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି କେବଳ କଳ୍ପନା; ଏହା ନ ଅଛି, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଥିବ; ତେଣୁ “କ୍ରମ” ଭଳି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା, ବସ୍ତୁ, ଶବ୍ଦ, ଗୁଣ ଏଠି ଅଛି—ସେମାନେ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତେଣୁ ସେମାନେ ତାହା ନିଜେ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି, ସେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ-ଉତ୍ପାଦକ ଭାବନା କେବଳ ଭେଦ ଧାରଣା। “ଏହାଠାରୁ ସେଠା ଉତ୍ପନ୍ନ”—ଏହି ସଂସାରର ଚଳନ କ୍ରିୟାଶକ୍ତିର ପ୍ରବଳତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସତ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଉତ୍ପାଦକ ନିଜେ। “ଏହା ଭିନ୍ନ, ସେଠା ଭିନ୍ନ”—ଏହି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଭ୍ରମ କେବଳ ଭାଷାରେ ଅଛି; ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ଦିବ୍ୟ ଅଭେଦ। ମନର ଶକ୍ତିରେ ଏକତ୍ୱ ଭାବନା ଉପଜେ; ତାହାରେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ। ତୁମେ ଏକ ଅଗ୍ନିଶିଖାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କହିଲେ, ଏହା କେବଳ କଥାର ଭିନ୍ନତା; ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏପରି “ଉତ୍ପନ୍ନ-ଉତ୍ପାଦକ” ଶବ୍ଦ ପରମେଶ୍ୱର ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ; ଯେଉଁଥିରେ ଏକତ୍ୱ ଓ ଅନନ୍ତତ୍ୱ ଅଛି, ସେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? ଏହା ହେଉଛି ଭାଷାର ଗୁଣ—ବିଭିନ୍ନତା, ସଂଖ୍ୟା ବା ବିପରୀତତ୍ୱ ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ଉଚିତ।