ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବାଦରେ, ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଆତ୍ମବିଚାର ଚାଲିଥିଲା। ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତ ଥିଲାପରେ ସେହି ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଲୟ ହୁଏ; ଏହା ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଉଠି ଲୟ ହୁଏ, ଏମିତି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାତ୍ମ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିର ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ; ଏଠାରେ କୌଣସି ଅଶୁଦ୍ଧି ବା ଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ। ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ହେଲେ ମାଟି ଉଠି ନାହିଁ, ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କୌଣସି କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସହିତ କେବଳ ତାପ ଅଛି, ତେଣୁ ଏଠାରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦୁଃଖ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ନିର୍ମଳ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖମୟ। ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁ ନାହିଁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଖି ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ରାମଙ୍କ ମନ ଏବେ ବିଶାଳ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର ହୋଇନାହିଁ; ଏଠାରେ ଏକ ଅନ୍ତଃଦୃଷ୍ଟି ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖି ଅପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛି। ତେବେ ରାମଙ୍କ ମନ ଉନ୍ନତ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିବେକୀ; ସେ ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶର ପାରାପାର କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ନା ଆତ୍ମାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି, ରଘୁନନ୍ଦନ; ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅଧା-ଉନ୍ନତ, ସେଉଁଠି ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭୋଗ ଚିନ୍ତା କଲେ ବିନାଶ ଆସେ। ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା ଆସେନାହିଁ; ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଭାବ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ। ପ୍ରଥମେ ଶିଷ୍ୟକୁ ଶାନ୍ତି, ଦମ ଭଳି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍; ପରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ସେ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ। ଯଦି କେହି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅଧା-ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ କହିଦେଇଛି ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ସେ ମହାନରକର ଜାଳରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯିଏ ଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧି, ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା ଶେଷ, ଆଶା ଶୂନ୍ୟ, ଏହି ମହାତ୍ମା କହିପାରିବେ—ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷ ନାହିଁ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେଇ ଦୟାମୟ, ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର ନିବାରକ, ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥିବା ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ—"ରଘୁନନ୍ଦନ, ବ୍ରହ୍ମରେ ଦୋଷ ଅଛି ବା ନାହିଁ, ଏହା ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ କହିବା ଉଚିତ୍; ତୁମେ ନିଜେ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିପାରିବେ।" ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ହସ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ମୋହ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସମତାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେବେ ଆଲୋକ ଥାଏ, ଦୀପ ଭଳି ଜଗମଗାଏ; ଦିନ ଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକେ; ଗନ୍ଧ ଥିଲେ ଫୁଲ ଭଳି ମହକେ; ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ ଆପଣେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ, ବା କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାବ; ଏହା ବାତାସର ଚଳନ ଭଳି, ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ, ସେ ନଶ୍ୱର; ଯାହା ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ, ତାହା କେମିତି ନଶ୍ୱର ହେବ? ଏହି ସଂସାରର ବିଷବୃକ୍ଷ, ଯାହା ଆଶାର କୁଳିକୁଳି, ଦୁଃଖର ଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଶିଥିଳ, ଭୋଗ ଫୁଲରେ ମୁସ୍କୁରାଏ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଫୁଲରେ ଚମକେ, ତାହାକୁ ଅନ୍ତଃକରଣର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟି, ଆତ୍ମାର ଶୃଙ୍ଖଳ ଭଙ୍ଗ କରି, ତୁମେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛ; ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳ ଛୁଟିଥିବା ହାତୀ ଭଳି ସ୍୵େଚ୍ଛାରେ ଚଳିପାରିବ। ଏହିଠାରେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ବ୍ରହ୍ମରୁ ଏହି ଜୀବଗୁଡ଼ିକିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ସୀମା କ'ଣ? ଏହାକୁ ଏକେକ୍ କରି ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିପରି ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଏବଂ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି?" ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ସେମାନେ କିପରି ବଢ଼ନ୍ତି, ରହନ୍ତି, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହାକୁ ମୁଁ ପଦେପଦେ ତୁମକୁ କହିବି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନା ନିଜ ଇଚ୍ଛାବଳେ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ ଏହା, ଏହିଁ ନିଜେ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱ। ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନା ଘନ ହୁଏ, ମନେ ଯାହା କଳ୍ପନା କରେ, ସେହି ମନର ରାଜ୍ୟରେ ପରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ। ମନର ଏକ ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭାସ୍କର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼ି। ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ; ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ଆମ ପାଇଁ ଆକାଶ ଭଳି। କମଳସନ୍ଦର ଭାବନା କଲେ, ସେ କମଳସନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ; ପରେ ନିଜ ପିତାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତର କଳ୍ପନା ହୁଏ। ଏହିପରି ରାମ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଧ୍ୱନି ସହିତ, ମନସ୍ପୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା କେବଳ ମନ ମୟ, ଶୂନ୍ୟ, ଆକାଶ ଦେହୀ; ଏକ କଳ୍ପନା ମୟ ନଗର, ମାୟା ଓ ଅସତ୍ୟର ରୂପ। ଏଠାରେ କିଛି କୁଳ ମହାମୋହରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, କିଛି ମଧ୍ୟବର୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ମାନବ କୁଳ ଜାଗୃତିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏଠାରେ ବହୁତ ଦୁଃଖଦ ଅନ୍ତରାୟ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ; ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ର ଭାବକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଯେଉଁଠାରେ ଅମୃତ, ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ, ଚେତନାରୂପ, ଅନନ୍ତ, ଆଦିହୀନ, ମୋହ ଶୂନ୍ୟ; ଏହି ଶାନ୍ତ ରୂପର ଏକ ଅଂଶ, ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଘନ ହୁଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଘୂର୍ଣ୍ଣି ହୁଏ। କିଏ ଏହି ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାର ଅଂଶକୁ ଖୋଲାସା କରିପାରିବ? କିପରି ତାହାର ବିକାର ବା ଅଂଶ ହୋଇପାରିବ? ଏହିପରି, ‘ଏହାଠାରୁ ସେହି ଜନ୍ମିଲା, ସେଠାରୁ ଏହି ହେଲା’—ଏଭଳି ବାକ୍ୟ କେବଳ ଆଲୋଚନା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ, ରାମ, ପରମାର୍ଥ ନୁହେଁ।