ଏହି ଜଗତର କଥା ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର। କର୍ମର ଫଳ, ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାରର, କେବେ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ, ଏହି ସବୁ ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଜଗତର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୁଚିରେ, ଏକ ଟିଆର ଭଳି ହସ୍ତାକ୍ଷେପ ହୋଇଯାଏ। ଏହି କର୍ମ ଓ ଉପଭୋଗ, ଯାହାକୁ ଅନ୍ତହীন ସୁଖ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସୁଖ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ କ୍ଷୀଣ କରିଦିଏ, ଶେଷରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିବା ପରେ ଏହା ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଗଛର ପତ୍ର ଯେପରି ଏକଠା ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ପଡିଯାଏ, ତେଣୁ ଅବିବେକୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏକଠା ହୋଇ କିଛି ଦିନ ପରେ କେଉଁଠି ଯାଇଯାନ୍ତି, କିଏ ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ। ଏକ ଦିନ ଶେଷ ହେଲାବେଳେ ଏପଟେ ଓ ସେପଟେ ଘୁଞ୍ଚି ଘରକୁ ଫିରିଲେ, ଯଦି ଦିନଟି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଭଲ କର୍ମ ବିନା କଟିଯାଏ, ତେବେ କିଏ ଶାନ୍ତି ଦିନ୍ଦିନି ନିଦ ପାଇପାରିବ? ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦୂର କରି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରି ଲୋକ ଏହି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ କେଉଁଠିରୁ ଆସିଯିବ କିଏ ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତର ଲୋକ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସାର ଚିତ୍ତରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ଯାହା କେଉଁଠିରୁ ଆସି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହେଉଁଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଆସିଥିବା ଜିନିଷ ତାଙ୍କର ଅସଲ ସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ଅଛି କି ନାହିଁ, ଜଣା ନାହିଁ। କିଛି ଲୋକ କାଳର ଦୂଷ୍ଟ ଜବଡ଼ିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖଦାୟକ କର୍ମରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି; ଶରୀରର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଜବରଦସ୍ତି କରି ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଫସି ରହନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ଥିର ଲୋକମାନେ ତରଙ୍ଗର ଭଳି ଅବିରତ ଆସିଯାନ୍ତି, ଯାହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। ମନ, ଯାହା ଆନନ୍ଦକୁ ଚୋରିନେଇଥାଏ, ଚଞ୍ଚଳ ନୟନର ନାରୀମାନେ, ଏବଂ ବିଷ ଗଛର ବେଳମାନେ, ଏହି ସବୁ ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିଥାଏ। ସମ୍ପର୍କର ବନ୍ଧନ—ଯଥା ପତ୍ନୀ, ମିତ୍ର, ବ୍ୟବସାୟ—ଏହି ସବୁ ଅସାର, ଏକଠା ହୋଇ, ଏକ ଭାବରେ ବନ୍ଧି, ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମାୟା ମାତ୍ର। ଯେପରି ଦୀପର ଆଲୋକ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଜିନିଷର ସ୍ୱରୂପ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଉତ୍ସାହ ଭରି ଖାଇବା ଖାଦ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ୱରୂପ ଅଜଣା, ଏହି ଜଗତର ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ମାୟାରେ ଅସଲ ତଥ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ତଳ ଚକ୍ର, ବର୍ଷାର ବୁଲ୍ବୁଲି ଭଳି କ୍ଷୀଣ, ଅବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ଥିରତା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଚମତ୍କାର ଓ ତେଜ ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଗୁଣମାନେ ଏବେ ଶୋଷିତ; ସୁଖ ଲୋକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇଛି, ଶୀତ ଋତୁର ଲଟୁସ୍ ଭଳି ଦୂରେ। ଏକ ପ୍ରକାର ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ପୁନଃ ଦେହକୁ କ୍ଷତି ହୋଇଥାଏ; ଏକ ଗଛକୁ ପୁନଃ ପୁନଃ କୁଲାଡ଼ି ଦେଇ କଟିଲେ, ଏଠାରେ ସୁଖ କିପରି ରହିପାରିବ? ସୁଖଦାୟକ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ ଦୁଷ୍ଟ ଗୁଣ ଆସିଲେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଯାଏ; ବିଷ ଗଛର ସାଙ୍ଗ ଭଳି ଏହା ଅପସ୍ମାର ଦେଇଥାଏ। କେଉଁ ଦେହରେ ଦୁଷ୍ଟ ନାହିଁ? କେଉଁ ଦିଗରେ ଦୁଃଖ ଜ୍ୱାଳା ନାହିଁ? କେଉଁ ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ନୁହେଁ? କେଉଁ କର୍ମ ମାୟା ନୁହେଁ? ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ମାନେ ଯାହା ଏକ କଳ୍ପର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅବଧି ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କଳ୍ପର ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି କାଳର ଜାଲରେ, ଅଳ୍ପ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାବନା ଅସାର। ପ୍ରତିଠାନରେ, ପାହାଡ଼ ପଥରର, ପୃଥିବୀ ମାଟିର, ଗଛ କାଠର, ଲୋକ ମାଂସର, ପୁରୁଷତ୍ୱରେ ବନ୍ଧି—ଏଠାରେ କିଛି ନୂତନ ନୁହେଁ, କିଛି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ନୁହେଁ। ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଚେତନାରେ ବ୍ୟପ୍ତ, ଜଳରେ ବନ୍ଧି, ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗ ଓ ବସ୍ତୁର ଭାଗ୍ୟରେ ଏହି ଜଗତ, ଏହି ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ। ମନର ଜଗତରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛି; ଏହା ଲୋକଙ୍କର ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଚମତ୍କାର। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଆସେ ନାହିଁ। ଏଠି ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଅପେକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ, ଅଳ୍ପ ଲୋକ ଭଲ କାମର ଗଳ୍ପ ରଚନା କରନ୍ତି; ଆକାଶର ବେଳ ଭଳି ଏହା ମହାତ୍ୱର ଫଳ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ମହାତ୍ୱ ପାଇବା ଆଶାରେ ଏହି ଜଗତ, ନିଜର ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଟକି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଏ; ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ନୀଳ ବେଳ ପତ୍ର ପାଇବା ଆଶାରେ ଜଣେ ପଶୁ ଭଳି ଏହା ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଅଂଧକୁପର ଗଛର ଭଳି, ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାଖା, ଅନ୍ୟଥା ଛାୟା, ପତ୍ର, ଫଳ, ଫୁଲ ଅନ୍ତରେ ଅଟକି ରହିଛି, ଏଭଳି ଶରୀରର ଧନ, ଏଭଳି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ କେବେ କେବେ ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ୍ର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କେବେ କେବେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି; ଯେପରି କଳା କୃଷ୍ଣସାର ଏକ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଛି। ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଓ ଭୟଙ୍କର କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦଦାୟକ କାମ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ, କର୍ମର ତିତିଳା ଫଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ଚଳାଚଳ କପଟ ଲୋକଙ୍କ ମନକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ଆଶାରେ ବନ୍ଧି, ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ କଳାରେ ଲିନ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ଭଲ ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ। ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଏହି କର୍ମ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ଜୀବନ କିପରି ଚାଲିବ ମୁଁ ଜାଣିପାରିବି ନାହିଁ। ଏଠି ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଏହା ସବୁ ଅସ୍ଥିର, ସ୍ୱପ୍ନର ଏକ ମିଳନ ଭଳି। ଏଠି ଯାହା ଆଜି ଶୁଷ୍କ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରଭାତେ ସେହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରବଳ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ମେଘରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଯାଏ। ସେହି ପାହାଡ଼, ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ବିଶାଳ ଓ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଥିବା, କିଛି ଦିନ ପରେ ପୃଥିବୀ ସହ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା ଗଡ଼ି ଏକ ଗାଡ଼ି ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ ଶରୀର ଆଜି ଚନ୍ଦନ ଓ ମଲୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ସେହି ଶରୀର କାଲି ଏକ ବନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଦୂରେ ପଡ଼ି ରହିଯିବ। ଯେଉଁଠି ଆଜି ଏକ ସହର ଦେଖାଯାଏ, ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ, କିଛି ଦିନ ପରେ ସେଠି ଏକ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯିବ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଆଜି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛି, କିଛି ଦିନ ପରେ ସେ ଏକ ଅଂଗାର ଦେଖାଯିବ।