ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ— ଏହି ସଂସାରରେ ଅଲଗା କିଛି ଥାଲି ନଥିବାରୁ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ଅଛି କି ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନାମାନେ। ଏହି କଳ୍ପନା ନ ଆତ୍ମାରେ ଅଛି, ନ ହେବା ପବନରେ। ତୁମେ ନ ରାମା, ନ ଅରାମା; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତି। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କର୍ତ୍ତା ହେଉ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଅ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି କରିଛ, ତେବେ ତୁମେ କ’ଣ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ? ମୋତେ କହ, ହେ ଜନନ୍ତାର ଜ୍ଞାନୀ। ତୁମର ମନ କର୍ମ ନ କରିବାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁ, କିଛି ଆଶା କରନି। ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ସ୍ଥିତିରେ ସ୍ଥିର ହେଉ, ତୁମର ମନ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସାଗର ପରି ଅଡ଼ିଗ ରୁହୁ। ଏଠାରେ ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ଚାହିଁଛି ତାହା କେହି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବରେ ବିଚାର କର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଚେତନ୍ୟ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଚିହ୍ନି। କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ, ଯେମିତି ଭାବ ଥାଏ, ମନ୍ ତାହା ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠି ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଗତି କିମ୍ବା ନିର୍ମଳତା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ଏହାର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣିନଥାନ୍ତି। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଅନାସକ୍ତ ମନ୍ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନ ବନ୍ଧନ ଅଛି, ନ ମୋକ୍ଷ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେଉଁଠି ସବୁ ପ୍ରକାର ବନ୍ଧନ ରହିଯାଏ। ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ, ବନ୍ଧିତ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ କରିବା ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଜାଗୃତି ଆସିଲେ ଗଳିଯାଏ। ସଂସାରରେ ବନ୍ଧନ ଏକ କଳ୍ପନା, ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା। ସମସ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ବୁଦ୍ଧିମତି ଭାବରେ ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ରାମ, ଏବଂ ରୁହ। ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମୂଳ ସଦା ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡ ରୁ। ସେଠାରୁ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ତେ ସେଠାରେ ଲୟ ହୁଏ; ସେଉଁଠି ସଦା ବିଲୀନ ରହେ, ଯେମିତି ଲହରୀ ସାଗରରେ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଅଟୁଟ; ଏଠି ନ କ୍ଳେଶ ଅଛି, ନ ପବିତ୍ରତା। ଯେମିତି ଜଳର ଲହରୀରୁ ଧୂଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି। ଏଠି ଦ୍ୱିତୀୟ କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ରଘୁବଂଶୀ; ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେମିତି ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ି ତାପ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଳେଶ ଓ ଗୁଣ ରହିତ; ଏହି ଜଗତ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖମୟ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମର କଥାର ଅର୍ଥ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି, ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ରାମ ଏହିପରି କହିଲେ, ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ତାଙ୍କର ମନ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳିନାହିଁ; କିଛି ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠିର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବଗ୍ରହ କରୁଛି। ତାଙ୍କର ମନ ବିକାଶିତ, ଜ୍ଞେୟ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାର ପାହଁଚିଛନ୍ତି। କେହି ଦୋଷୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଆତ୍ମାରେ ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ରଘୁବଂଶୀ; ଯାଏଁ ଏହା କହାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଯାଏଁ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଅର୍ଧ-ବିକାଶିତ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହିପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହଁ; ଏହି ଭାବରେ ଭୋଗର ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ପରମ ଦୃଷ୍ଟି ମିଳିଛି, ସେଠାରେ ଭୋଗର ଆଶା ଉଠେ ନାହିଁ; ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ 'ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତି, ଦମ ଇତ୍ୟାଦି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବ—'ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ' ଏବଂ ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ। ଯଦି କେହି ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଅର୍ଧ-ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ 'ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କହେ, ସେ ବଡ଼ ନରକର ଜାଲରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ଭୋଗର ଆଶା ଶେଷ, ଏବଂ ଆଶାରହିତ, ସେମାନେ କହିପାରନ୍ତି—'ଅଜ୍ଞାନର କ୍ଳେଶ ନାହିଁ'। ଏଭଳି ବିଚାର କରି, ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରୁଥିବା, ପୃଥିବୀକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ପ୍ରଶଂସିତ ବଶିଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ରଘୁବଂଶୀ, ବ୍ରହ୍ମରେ କ୍ଳେଶ ଅଛି କି ନାହିଁ, ଏହି କଥା ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ କହିବା ଉଚିତ; ତୁମେ ଏହାକୁ ନିଜେ ଜାଣିପାରିବ, ହେ ପାପରହିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ମଧ୍ୟ ସମତାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏନାହିଁ, ହସ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ମୋହ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଯେପରି ଦୀପ ରହିଲେ ଆଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଲେ ଦିନ, ଫୁଲ ରହିଲେ ସୁଗନ୍ଧ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ସ୍୵ଭାବିକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଦୃଶ୍ୟମାନତା, କିମ୍ବା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ; ପବନର ଗତି ପରି, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ବିଚଳିତ ଭାବରେ ରହିଯାଏ। ଏଠି, ଯାହା ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ନୁହଁ, ତାହା ନଶ୍ୱର; ଯାହା ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ, ସେ କେମିତି ନଶ୍ୱର ହେବ? ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ବିଷବୃକ୍ଷ—ଯାହା ଆଶାର କୁଳିରେ ଶୋଭିତ, ଦୁଃଖର ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ହଲାଇଯାଏ, ଭୋଗରେ ଫୁଲେଇଯାଏ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ତୃଷ୍ଣାର ଲତାରେ ଚମକିଯାଏ—ବିବେକର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି, ତୁମେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛ, ଏବଂ ମୁକ୍ତ ହାତୀ ପରି ଚାଲିପାର। ତାପରେ ରାମ ପଚାରିଲେ: "ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ କିପରି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ? ତାଙ୍କର ସୀମା, ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ? ଏହି ତଥ୍ୟ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ କରି କୁହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ କିପରି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ? କିପରି ନାଶ ପାଆନ୍ତି, କିପରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି? କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, କିପରି ରହନ୍ତି, କିପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି? ଏହାକୁ ପଦକ୍ରମେ କୁହନ୍ତୁ।" ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: "ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନ୍ୟ ଶକ୍ତି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ହେଲେ ନିଜେ ଜ୍ଞେୟ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାନ୍ତି।