ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହି ଜଗତର ଜୀବଗୁଡିକ ଦ୍ରବିଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି, ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନ୍ତି; ଏହା ଏକ ଝରଣାର ଜଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଫୁଲା ଫୁଲା ଚୁନା ପରି ଏକ ପରେ ଏକ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି। ସେମାନେ ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ରହନ୍ତି, ଗଞ୍ଜନ୍ତି, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚାଲନ୍ତି, ଜନ୍ମର ଭୀଡ଼ରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି; ପ୍ରଚଳିତ ଧାରଣା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ନିର୍ବଳ ଲୋକମାନେ ଭାଗ୍ୟରେ ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ ଏହି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର, ସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ଥିର ରୂପରେ, ସମସ୍ତଠାରେ ଘୂରିଯାଉଛି; ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆସି, ତାହାକୁ ପୁନଃ ଫେରିଯାଉଛି। ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏକ ଅନ୍ୟଟିର କାରଣ ହୁଏ; ଏକ ଅନ୍ୟଟିରେ ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଭାବରୁ ବିଲିନ ହୁଏ। ଗଭୀର ଜଳର ଭିତରେ ଚଳାଚଳ ନିଜେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଆକାଶରେ ନଦୀ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ଆକାଶର କୌଣସି ଆକୃତି ନାହିଁ, ଏଭଳି ମନର ଏସେନ୍ସରେ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ମଦର ପ୍ରଭାବରେ ନିଜ ସ୍ୱୟଂ ଅନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏଭଳି ମନରୁ ଚିତ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କି ଏକ ସତ୍ୟ, କି ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଚେତନା ମାତ୍ର, ଏହି ଭାବରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ଯେମିତି ସୁନା କଙ୍ଗଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଗହଣାରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଶବ୍ଦ, ରୁଚି, ରୂପ, ଗନ୍ଧ ଜାଣିଛ; ଏହି ସ୍ୱୟଂ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତାରିତ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱୟଂ, ଯାହା ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତାହା ପ୍ରତି ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରଣା କେବଳ କଳ୍ପନା; ଅନ୍ୟଥା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଛି ନାହିଁ। ଅଲଗା ଭାଗ ନଥିବାରୁ, ଅନ୍ୟ ଅଛି କି ନାହିଁ, ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ କଳ୍ପନା; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂରେ ନୁହେଁ, ନାହିଁ ପବନରେ। ତୁମେ ନା ରାମ ନା ଅରାମ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥା। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, କର୍ତ୍ତା ହେବାକୁ, ଦୁଃଖ ରହିତ ହେବାକୁ। ବହୁ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ, କି ସ୍ୱିଫ୍ଟ ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ? କି ଉଚିତ ତୁମେ କହ; ମନକୁ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ରଖ, କିଛି ଚାହିବା ନାହିଁ। ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୃଢ଼ ମନରେ ଏକ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସାଗର ପରି ରହ। ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ କିଛି ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଚିନ୍ତା କରି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ, ଚେତନା ସ୍ୱୟଂ ଭାବରେ ଜାଣ। କର୍ମ କରିବା କି ନକରିବା, ସ୍ୱର୍ଗ କି ନରକ, ଯେଉଁ ଭାବରେ ଅଛି, ମନ ତାହା ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠାରେ ନ ଆନନ୍ଦ, ନ ନିରାନନ୍ଦ, ନ ଚଳାଚଳ, ନ ଶାନ୍ତି, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଯାହାଙ୍କର ମନ ଏଠାରେ ଅନାସକ୍ତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ମୋକ୍ଷ, ନ ଦୂଃଖ; କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ମନ ଆସକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଏପରି ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ନ ଦୂଃଖ, ନ ମୋକ୍ଷ, ନ କୌଣସି ବନ୍ଧନ, ନ କୌଣସି ବନ୍ଧା; ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଜ୍ଞାନରେ ବିଲିନ ହୁଏ। ଜଗତରେ ବନ୍ଧନ ଧାରଣା କେବଳ କଳ୍ପନା, ମୋକ୍ଷ ଧାରଣା କେବଳ କଳ୍ପନା। ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅହଂ ରହିତ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଜଗତରେ ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ରାମ, ଏବଂ ରହ। ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଉତ୍ପତ୍ତି ସଦା ବ୍ରହ୍ମରୁ। ସେଠାରୁ ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ, ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲିନ ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ସେଠି ସଦା ଲିନ, ଏକ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି। ଏହା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଏଠାରେ ନ କୌଣସି ଅଶୁଚି, ନ କୌଣସି ଶୁଚି; ଏଠି ଜଳର ତରଙ୍ଗରୁ ଧୂଳି ଉପଜେ ନାହିଁ, ଏଭଳି। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ରଘୁବଂଶୀ; ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା ତାପ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଦୂଃଖ ଓ ଗୁଣ ରହିତ; ଏହି ଜଗତ, ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଦୂଃଖମୟ। ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମର କଥା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ମୁଁ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିଲି ନାହିଁ। ରାମ ଏହା କହିବା ପରେ, ମୁନିବର ବସିଷ୍ଠ, ମୁନିମାନଙ୍କର ସିଂହ, ରଘୁବଂଶୀ ଶିଷ୍ୟକୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ବିଶାଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ; ଅଲ୍ପ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅନୁତ୍ସୁକ। ତାଙ୍କର ମନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ; ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶର ଦୂର ପାରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା। କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ନ ସ୍ୱୟଂରେ ଅଜ୍ଞାନ, ରଘୁବଂଶୀ; ଯାଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କହିଯାଏ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ଅଧା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଏଭଳି କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଭାବରେ ଭୋଗ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟି ଅଧିଗମ କରିଛି, ତାଙ୍କରେ ଭୋଗ ଚାହିଦା ଉଦ୍ଭବ ନାହିଁ; ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ, ରାମ ଏହି ଭାବ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ—ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ। ପ୍ରଥମେ ଶିଷ୍ୟ କ୍ଷମା, ନିଗ୍ରହ ଆଦି ଗୁଣରେ ଶୁଦ୍ଧିତ; ପରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ—ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ। ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅଧା ଜାଗୃତ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ କହିଲେ, ସେ ମହା ନରକର ଯାଳରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନି, ଭୋଗ ଚାହିଦା ଶେଷ, ଆଶା ରହିତ, ଏହି ମହାତ୍ମା କହିବା ଉଚିତ—'ଅଜ୍ଞାନର ଅଶୁଚି ନାହିଁ'। ଏପରି ବିଚାର କରି, ଶ୍ରୀବସିଷ୍ଠ, ଅଞ୍ଧକାର ଅଜ୍ଞାନ ହରିବା, ପୃଥିବୀର ଆଲୋକ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କହିଲେ। ରଘୁବଂଶୀ, ବ୍ରହ୍ମର ଅଶୁଚି ଧାରଣା—ଅଛି କି ନାହିଁ—ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ କହିବା ଉଚିତ; ତୁମେ ନିଜେ ଜାଣିବ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ କେବଳ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ, ହସି, ବିସ୍ମୟ, ମୋହ, ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚଳିନାହାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଅଛି, ଆଲୋକ ଦୀପ ପରି; ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି; ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ପରି; ଏଭଳି ଜଗତ ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭବ। ଏହି କେବଳ ଦେଖାଯାଏ, କି ଦେଖାଯାଉଛି; ପବନର ଚଳାଚଳ ପରି, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ।