ସମସ୍ତ ଜଗତ୍, ଏହି ଭୂମି ଓ ତାହାର ଦୃଢ଼ ଭିତି, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅଗ୍ନି ଓ ସ୍ଥିର ଲୋକମାନେ—ଏ ସବୁ କିଛି କାଳଙ୍କ ନିୟମ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଅବିରତ ଚାଲିଅଛି, କାଳ ନିଜ ଗଣନା ମାନି ସବୁକୁ ଧାରଣ କରେ। ଏଠି ଏକ ଫୁଲ ଯେପରି ବେଳ ଦ୍ୱାରା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଶେଷ ଚୂଡ଼ାକୁ ପହଞ୍ଚି ତାହାର ମୁକୁଳ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ଏହିପରି ମାଟିର ଗହ୍ୱରରେ ଥିବା ଜଳର ଆନନ୍ଦ ଧୀରେ ଧୀରେ ଘାସର ଆକାର ନେଇ ଭୂମିରେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ମୂଳରେ ଥିବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ରସର କିଛି ଫୋଟା ମାତ୍ର; ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନବପତ୍ରମାଳାରେ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ବାଣର ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଅଣୁମାନେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଯୋଗ ସଦା ନୂତନ ଆକୃତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଅନେକ ଫୁଲ ଓ କୁଳିମାନେ ତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିମାନ ତାପ ତାହାର ନିୟମକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ବର୍ଷାରେ ନୀଳ ମେଘମାଳା ଏହି ଋତୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଶରଦରେ ଫଳର ଭାରୀ ଭାରୀ ଗୁଚ୍ଛ ତାହାର ସମୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଶୀତକାଳରେ ଦଶ ଦିଗ ହିମରେ ଆବୃତ; ଶୀତଳ ପବନ ପାଣିକୁ ପାହାଡ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହିନେଇଯାଏ। କାଳ ନିଜ ନିୟମକୁ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ଏହା ଯୁଗମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ସୃଷ୍ଟି ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚାଲିଥାଏ। ନିୟତି ନିଜ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଦୃଢ଼ତା ଓ ଦକ୍ଷତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହି ଧରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଧାରଣ କରି ରହିଥାଏ, ବିଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏଠି, ଏହି ମହାଲୋକ ଓ ତାହାଠାରୁ ପରେ, ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ, କ୍ରୀଡ଼ା ଓ ଆକୃତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଲୟ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏହା ଏକ ଝରଣାରେ ଫୁଟିଉଠୁଥିବା ଫେନର ଭଳି। ସେମାନେ ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ରହନ୍ତି, ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି, ନିଜ ଲାଭ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ଏହି ଭ୍ରମରେ, ଅନେକ ଧାରଣା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ, ଅସହାୟ ଲୋକମାନେ ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ। ଏହିପରି ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅଶାଶ୍ୱତ ଆକୃତିର ଭବଚକ୍ର ସବୁଠାରେ ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାଏ; ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ନିଜର ଶ୍ରେୟସ୍କୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ନିଜରୁ ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷର କାରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ତଥାପି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏକ ଗଭୀର ଜଳର ଭିତରେ ଚଳନ ଯେପରି ନିଜେ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର ଦେଖାଏ, ସେପରି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଚେତନା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ରେ ଆକାଶରେ ନଦୀ ଦେଖାଯିବା ସଦୃଶ, ଯଦିଓ ଆକାଶ ନିରାକାର, ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟ ମନର ସାରରେ ଦେଖାଯାଏ। ମଦ ପାନ କରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ୟରେ ଦେଖାଯିବା ପରି, ମନରୁ ଚେତନା ମୂଳ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ନ କେବଳ ସତ୍ୟ, ନ କେବଳ ଅସତ୍ୟ; ଏହି ଚେତନା ମାତ୍ର, ସେପରି ଯେପରି ସୁନା ରେ ଚୂଡ଼ି, ଗହଣା ଆଦି ଆକୃତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସୁନା ଏକାଟିଏ। ହେ ରାଘବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଶବ୍ଦ, ରସ, ରୂପ, ଗନ୍ଧକୁ ଜାଣ, ସେଇ ଆତ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବିରାଜିତ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବ କେବଳ ଧାରଣା; ଏହି ଛଡ଼ା କେଉଁଠିଓ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏଠି ଅଲଗା କିଛି ଥାଇନାହିଁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ କିଛି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଧାରଣା ମାତ୍ର, ଆତ୍ମାରେ କିଛି ନୁହେଁ, ମନରେ ଯେପରି ବାୟୁ ରେ। ତୁମେ ରାମ ନୁହଁ, କିମ୍ବା ଅରାମ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଅବସ୍ଥା। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଛାଡ଼, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। ଏଠି ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ଶେଷ କଲ, ଏବେ କ'ଣ ଦ୍ରୁତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ? ଯାହା ଉଚିତ ତାହା କୁହ, ହେ ଜୀବଜ୍ଞାନୀ। ମନକୁ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ରଖ; କିଛି ଆଶା କରନି। ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରୁହ, ଧୈର୍ୟ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ମନକୁ ଅଟଳ କର। ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି କେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହି କଥା ଭାବି ସମସ୍ତ ଜଡିତ ବସ୍ତୁ ଛାଡ଼। ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିନ୍ହା, ଏହି ଚେତନା ଆତ୍ମାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। କାହିଁକି ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, କିମ୍ବା କରୁନାହଁ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକରେ ରୁହୁଛ; ଯେମିତି ଭାବ ଅଛି, ମନ ସେପରି ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠି କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ନ ଆନନ୍ଦ ଅଭାବ, ନ ଚଳନ, ନ ନିର୍ଜନ; ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ନାସ୍ତିତ୍ୱ; ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଅସଙ୍ଗ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଆସକ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ସବୁ ଯଥାପୂର୍ବ। କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, କୌଣସି ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ, କୌଣସି ବନ୍ଧିତ ନାହିଁ, କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଜାଗୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱରେ ବନ୍ଧନ ଧାରଣା କଳ୍ପିତ, ମୋକ୍ଷ ଧାରଣା ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ; ସମସ୍ତ ଛାଡ଼, ଅହଂକାର ରହିତ ହୁଅ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିବିଡ଼ ହୁଅ, ଜଗତରେ ଜ୍ଞାନପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ହେ ରାମ, ଏବଂ ରହ। ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଉତ୍ପତ୍ତି ସଦା ବ୍ରହ୍ମରୁ ହୁଏ। ଏଠାରୁ ଲୋକମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ସଦା ଏହିରେ ଏକତ୍ରିତ, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ସଦୃଶ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ସ୍ଥିର, ଏଠି କୌଣସି ମଳ କିମ୍ବା ପବିତ୍ରତା ନାହିଁ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଧୂଳି ଉପଜେନାହିଁ, ସେପରି। ଏଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରଣା ନାହିଁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ; ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା ତାପ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଦୁଃଖ ଓ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହି ଜଗତ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖମୟ।